Vào hôm 19/4, Mỹ đã thực hiện lời đe dọa đổ bộ và bắt giữ bất kỳ con tàu nào thách thức lệnh phong tỏa các cảng của Iran. Đoạn video do quân đội Mỹ công bố cho thấy một tàu khu trục tên lửa dẫn đường đã nổ súng vào tàu hàng Touska của Iran.
Sau khi con tàu bị vô hiệu hóa, lực lượng Thủy quân lục chiến Mỹ đã đu dây từ trực thăng xuống boong tàu.
Vụ việc xảy ra sau khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết họ kỳ vọng các cuộc đàm phán hòa bình với Iran sẽ được nối lại trong tuần này tại Islamabad, Pakistan. Trong khi đó, Iran đề nghị Mỹ ngay lập tức trả tự do cho con tàu và thủy thủ đoàn, đồng thời tuyên bố sẽ trả đũa.
Cuộc đối đầu giữa tàu chiến và tàu hàng
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết tàu khu trục tên lửa dẫn đường USS Spruance đã cảnh báo tàu Touska nhiều lần trong suốt 6 giờ đồng hồ. Trong thời gian đó tàu container này đang di chuyển tốc độ cao trên biển Ả Rập hướng về phía cảng Bandar Abbas của Iran.
Theo trang MarineTraffic.com, cảng ghé cuối cùng của Touska là cảng Klang, Malaysia, vào ngày 12/4. Trước đó, con tàu đã di chuyển qua lại giữa thành phố Chu Hải (Trung Quốc) và các cảng khác nhau của Iran.
Theo Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài của Bộ Tài chính Mỹ, con tàu thuộc sở hữu của Công ty Vận tải Mosakhar Darya có địa chỉ tại Tehran và đang chịu các lệnh trừng phạt.
Marine Traffic cho biết tàu Touska đã bị trừng phạt từ năm 2018, và tất cả các công ty chủ quản, quản lý kỹ thuật và thương mại của nó đều bị trừng phạt từ năm 2012.
Trong khi đó, USS Spruance là tàu khu trục tên lửa dẫn đường lớp Arleigh Burke của Hải quân Mỹ. Tàu được trang bị pháo hạm 127mm được thiết kế để chống lại tàu thuyền, máy bay và các mục tiêu trên đất liền.
Được triển khai lần đầu vào năm 1971, pháo Mark 45 có tầm bắn khoảng 24km với đạn thông thường. Hải quân cho biết đây là vũ khí hoàn toàn tự động, có thể bắn từ 16 đến 20 phát mỗi phút từ một ổ đạn 20 viên, sau đó thủy thủ đoàn dưới boong có thể nạp thêm đạn để tiếp tục sử dụng.
Con tàu còn mang theo nhiều loại vũ khí khác, bao gồm ngư lôi, tên lửa Tomahawk để tấn công mặt đất, tên lửa đánh chặn Standard để phòng thủ tên lửa đạn đạo và tên lửa Sea Sparrow để phòng không và đánh chặn tên lửa tầm ngắn.
Tàu Spruance có lượng giãn nước khoảng 9.000 tấn, dài hơn 150m và mang theo thủy thủ đoàn 329 người. Tàu gia nhập hạm đội vào năm 2011, hoạt động như một phần của nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln và có cảng nhà tại San Diego.
Hơn 6 giờ chặn bắt
CENTCOM cho biết tàu khu trục Mỹ đã bắn trúng tàu Touska bằng nhiều loạt đạn pháo. Video do Hải quân cung cấp cho thấy tàu chiến Mỹ đã bắn 3 phát vào tàu Touska sau khi cảnh báo thủy thủ đoàn sơ tán khỏi buồng máy.
Đây là một hành động sử dụng vũ lực hiếm hoi, cho thấy sự sẵn sàng của Mỹ trong việc thực thi đầy đủ lệnh phong tỏa đối với Iran.
Lực lượng Mỹ vốn được huấn luyện để leo thang từ cảnh báo đến nổ súng vô hiệu hóa, nhưng họ hiếm khi phải thực hiện điều này trong các hoạt động thực thi lệnh trừng phạt thông thường. Cuộc tấn công vào con tàu này là một trường hợp hy hữu khi các kịch bản đã bước từ huấn luyện ra thực tế.
Khác với tình huống ở Venezuela hồi đầu năm, nơi lực lượng Mỹ truy đuổi một tàu dầu thuộc “hạm đội bóng tối” xuyên Đại Tây Dương trước khi đổ bộ, vụ việc lần này chứng kiến Hải quân Mỹ chuyển sang sử dụng vũ lực và làm sáng tỏ các quy trình thực thi lệnh phong tỏa.
Bradley Martin, cựu hạm trưởng Hải quân và nhà nghiên cứu tại RAND, cho biết việc đánh giá các tàu thuyền để xác định có vi phạm phong tỏa hay không là quy trình tiêu chuẩn. Khi các tàu tiếp cận, thủy thủ đoàn sẽ bị thẩm vấn về nguồn gốc, điểm đến và hàng hóa; trong nhiều trường hợp, thông tin đó là đủ để cho phép họ tiếp tục hành trình hoặc yêu cầu quay đầu.
Nếu Hải quân Mỹ xác định một con tàu cần được đổ bộ kiểm tra, bước tiếp theo thường là đổ bộ, trong đó các thủy thủ Mỹ kiểm tra bản kê khai hàng hóa và khoang tàu với sự cho phép của tàu đó.
Trong trường hợp của tàu Touska, theo CENTCOM, con tàu này đã “không tuân thủ các cảnh báo lặp đi lặp lại trong suốt 6 giờ đồng hồ”. Điều này dẫn đến bước tiếp theo trong quy trình ngăn chặn: yêu cầu thủy thủ đoàn tàu Touska sơ tán khỏi buồng máy và sau đó bắn “nhiều loạt đạn pháo xuyên qua thân tàu vào buồng máy, vô hiệu hóa hệ thống đẩy.
Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết cuộc chạm trán này “đã kết thúc không tốt đẹp” đối với con tàu treo cờ Iran, đồng thời nói thêm rằng Hải quân Mỹ đã “chặn đứng chúng ngay tại chỗ bằng cách bắn thủng một lỗ ở buồng máy” của tàu.
“Thủy quân lục chiến Mỹ từ Đơn vị Thủy quân lục chiến Viễn chinh số 31 sau đó đã đổ bộ lên con tàu không tuân thủ, con tàu vẫn đang bị Mỹ bắt giữ”, tuyên bố của CENTCOM cho biết.
Một đoạn video quay sau khi mặt trời lặn cho thấy các binh sĩ Thủy quân lục chiến từ tàu tấn công đổ bộ USS Tripoli đu dây từ trực thăng để lên tàu.
Nhà phân tích Carl Schuster, cựu hạm trưởng Hải quân Mỹ, cho rằng có khả năng cần ít nhất 2 phát bắn trúng từ pháo của tàu khu trục để vô hiệu hóa động cơ diesel của tàu Touska. Ông cho biết cả 3 phát bắn của tàu Spruance trong video dường như đều đã trúng mục tiêu. Ông Schuster cũng nhận định con tàu có thể sẽ cần được kéo đi sau khi bị trúng đạn.
Bryan Clark, một cựu sĩ quan Hải quân Mỹ, nhận định việc truy đuổi và đổ bộ lên một con tàu lớn như Touska trong tình trạng không tuân thủ là rất khó khăn do kích thước, tốc độ của nó cũng như rủi ro thủy thủ đoàn có thể chống đối.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Ông Schuster cho biết tàu Touska sẽ được đưa đến một khu neo đậu hoặc cảng để kiểm tra hoặc định giá.
Các chuyên gia nói rằng một khi việc đó hoàn tất và hàng hóa được xác định, nó có thể trở thành tài sản của chính phủ Mỹ dưới dạng “chiến lợi phẩm”, giống như bất kỳ binh sĩ hay khí tài nào của đối phương bị thu giữ trong quá trình xung đột vũ trang.
Về số phận của thủy thủ đoàn tàu Touska, Jennifer Parker, cộng tác viên không thường trực tại Viện Lowy và là cựu sĩ quan Hải quân Hoàng gia Australia, cho rằng điều đó phụ thuộc vào quốc tịch của họ.
Nếu thủy thủ đoàn là người Iran, họ có thể bị giam giữ, hoặc nếu có các thành viên của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trên tàu, họ có thể bị giữ như tù binh. Bà cũng lưu ý rằng nếu tàu Touska chở bất kỳ loại vũ khí hay khí tài nào cho Iran, thủy thủ đoàn có khả năng cao sẽ bị giam giữ.
CENTCOM hiện chưa bình luận về quốc tịch của thủy thủ đoàn và tình trạng hiện tại của con tàu chở hàng.
Vụ Mỹ chặn bắt tàu hàng Touska của Iran đánh dấu một sự leo thang giữa 2 nước khi lệnh ngừng bắn kéo dài 2 tuần dự kiến sẽ hết hạn trong tuần này.
Các cuộc đàm phán đang diễn ra nhưng rất bấp bênh, và Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz sau chưa đầy một ngày nới lỏng. Trước cuộc xung đột này, Iran chưa bao giờ tuyên bố đóng cửa hoàn toàn eo biển, và Mỹ cũng chưa từng thực hiện một cuộc phong tỏa đường biển quy mô lớn như thế này kể từ sau Cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba.
Trong khi lực lượng Mỹ đã yêu cầu quay đầu ít nhất 25 tàu thương mại theo lệnh phong tỏa, đây là con tàu đầu tiên được ghi nhận là đã từ chối tuân thủ, làm dấy lên viễn cảnh về nhiều cuộc đối đầu hơn nếu các cuộc đàm phán tiếp tục rạn nứt, hoặc tệ hơn là thất bại.
“Nếu nhiều cuộc ngăn chặn như thế này diễn ra, áp lực lên các tàu Hải quân và thậm chí là các đội VBSS của Thủy quân lục chiến sẽ bắt đầu tăng lên”, ông Martin nhận định.
Theo Hãng tin Bloomberg, hai siêu tàu chở dầu ngày 12-4 đã cố gắng đi qua eo biển Hormuz để vào vịnh Ba Tư nhưng bất ngờ quay đầu vào phút chót, đúng lúc Mỹ và Iran không đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột.
Cụ thể, dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy ba tàu chở dầu cỡ rất lớn - không có liên hệ trực tiếp với Iran - đã tiếp cận eo biển từ vịnh Oman tối 11-4 (giờ địa phương) và đến khu vực gần đảo Larak (Iran) vào sáng sớm hôm sau.
Tuy nhiên tại điểm được xem như "cửa ngõ" vào vịnh Ba Tư, hai tàu Agios Fanourios I (hướng đến Iraq) và Shalamar (cờ Pakistan, dự kiến đến UAE) bất ngờ quay đầu rời đi.
Trong khi đó, tàu còn lại là Mombasa B tiếp tục hành trình và đi qua tuyến giữa đảo Larak và Qeshm - lộ trình được Iran cho phép - để tiến vào vịnh Ba Tư. Hiện tàu này chưa phát tín hiệu về điểm đến cụ thể.
Nguyên nhân cụ thể về việc hai tàu quay đầu - cũng như việc tàu thứ ba đi tiếp - vẫn chưa rõ ràng, bởi trước đó cả Iraq và Pakistan đều đã được Iran cấp phép quá cảnh qua eo biển. Các doanh nghiệp sở hữu các tàu trên hiện chưa đưa ra phản hồi về sự việc.
Đáng chú ý hơn, quyết định thay đổi hành trình này diễn ra đúng thời điểm các nhà đàm phán tại thủ đô Islamabad (Pakistan) thông báo Mỹ và Iran không đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột, tiếp tục làm leo thang lo ngại về an ninh hàng hải và nguồn cung năng lượng toàn cầu khi lệnh ngừng bắn hiện tại vốn đã mong manh.
Eo Hormuz là tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới, nhưng đã bị tắc nghẽn nghiêm trọng kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích vào Iran. Do đó, việc nối lại hoạt động vận tải qua tuyến hàng hải này là một điểm quan trọng trong các cuộc đàm phán, nhưng đến nay các bên vẫn chưa đạt được đồng thuận.
Thời gian gần đây, nhiều tàu cũng đã phải hủy hành trình giữa chừng khi cố gắng đi qua eo Hormuz, cho thấy tình hình an ninh khu vực liên tục biến động và rủi ro cao. Phần lớn tàu đang tìm cách rời khỏi vịnh Ba Tư, nhưng các tàu trống vẫn cần đi vào để nhận hàng mới.
Dù vậy hôm 11-4 vẫn ghi nhận tín hiệu tích cực khi hai siêu tàu chở dầu của Trung Quốc và một tàu Hy Lạp đã thành công rời vịnh Ba Tư qua eo Hormuz, chở đầy dầu thô.
Vì vậy, nếu cả ba tàu trong ngày 12-4 đều đi qua thành công, đây sẽ là dấu hiệu lạc quan cho thấy hoạt động vận tải qua eo biển đang dần ổn định trở lại. Tuy nhiên, việc hai tàu bất ngờ quay đầu cho thấy tình hình vẫn còn bất ổn và khó đoán.
Trong cuộc trao đổi với hãng tin Sky News sau khi công bố lệnh ngừng bắn với Iran hôm 7/4, Tổng thống Donald Trump khẳng định Mỹ đã đạt được "mọi thứ chúng ta muốn làm về mặt quân sự" ở Iran. Theo ông Trump, “xét trên quan điểm đó và mọi quan điểm khác”, đây được xem là "chiến thắng hoàn toàn” của Mỹ.
Tổng thống Trump cho biết việc đạt được thỏa thuận với Iran "là tốt", nhưng nếu không đạt được, Mỹ sẽ quay trở lại cuộc chiến.
Ông Trump tuyên bố Mỹ sẵn sàng nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran nếu các cuộc đàm phán sắp tới hoặc một thỏa thuận đạt được không đáp ứng đủ yêu cầu của Washington.
"Chúng ta sẽ quay trở lại ngay lập tức, rất dễ dàng", ông Trump nói với kênh truyền thông Anh.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội, ông Trump khẳng định Mỹ đã giành “chiến thắng hoàn toàn và trọn vẹn” sau khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn với Iran.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết Mỹ đã đạt được các mục tiêu quân sự cốt lõi ở Iran.
"Ngay từ đầu Chiến dịch Epic Fury (chiến dịch tập kích Iran), Tổng thống Donald Trump đã ước tính chiến dịch này sẽ kéo dài 4-6 tuần. Nhờ năng lực phi thường của các binh sĩ, chúng ta đã đạt được và vượt qua các mục tiêu quân sự cốt lõi của mình trong 38 ngày", bà Leavitt bình luận trên mạng xã hội.
"Thành công của quân đội chúng ta đã tạo ra đòn bẩy tối đa, cho phép Tổng thống Trump và đội ngũ của ông tham gia vào các cuộc đàm phán khó khăn, tạo ra cơ hội cho một giải pháp ngoại giao và hòa bình lâu dài", bà Leavitt nói thêm.
Tổng thống Trump ngày 7/4 bất ngờ tuyên bố một thỏa thuận ngừng bắn "hai chiều" kéo dài 2 tuần với Iran. Ông Trump cho biết quyết định này được đưa ra trên cơ sở đề xuất của Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, khi Iran được cho là “đồng ý mở hoàn toàn, ngay lập tức và an toàn eo biển Hormuz”.
Tổng thống Trump cho biết lý do ông quyết định tạm dừng tấn công Iran vì Mỹ “đã đạt được và vượt qua tất cả các mục tiêu quân sự, đồng thời đang tiến rất gần đến một thỏa thuận dứt khoát về hòa bình lâu dài với Iran cũng như hòa bình tại Trung Đông”.
Theo Tổng thống Trump, “hầu hết các vấn đề từng gây tranh cãi giữa Mỹ và Iran trước đây đã được hai bên thống nhất, nhưng thời hạn 2 tuần sẽ cho phép hoàn tất và ký kết thỏa thuận”.
Về phía Iran, nước này tuyên bố đã giành chiến thắng khi buộc Mỹ "phải đồng ý" với 10 điều kiện ngừng bắn do Tehran đưa ra. Các điều kiện này nhấn mạnh việc đảm bảo rằng Iran sẽ không bị tấn công lần nữa, Iran kiểm soát eo biển Hormuz, Mỹ rút quân khỏi khu vực, bồi thường cho Iran, chấp nhận các hoạt động làm giàu uranium của Iran, và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Tehran.
Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cho biết nước này sẽ chiến đấu cho đến khi tất cả các yêu cầu của Tehran được đáp ứng, trừ khi đạt được một giải pháp chính trị.
"Chúng tôi sẵn sàng chiến đấu, và nếu đối phương phạm sai lầm dù nhỏ nhất, họ sẽ đối mặt với phản ứng mạnh mẽ", tuyên bố của Iran nêu rõ.
Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif đã mời các phái đoàn của Iran và Mỹ đến Islamabad vào ngày 10/4 để tiếp tục đàm phán. Phái đoàn Mỹ dự kiến bao gồm Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, Đặc phái viên Steve Witkoff và con rể của Tổng thống Trump, ông Jared Kushner.
Theo hãng tin ISNA, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf sẽ là nhà đàm phán chính của Iran trong cuộc đàm phán với Mỹ tại Islamabad sắp tới.
Nader Hashemi, phó giáo sư về chính trị Trung Đông và Hồi giáo tại Đại học Georgetown ở Washington, tỏ ra hoài nghi về triển vọng đạt được thỏa thuận giữa Mỹ và Iran.
“Rõ ràng việc đạt được lệnh ngừng bắn là điều tốt, nhưng đừng ảo tưởng. 2 tuần có thể trôi qua rất nhanh. Điều thực sự cần lúc này là ngoại giao cực kỳ tích cực để ngăn chặn một thảm họa khác”, ông Hashemi nói với CBC News.
Ông Hashemi cho rằng vẫn còn những điểm bất đồng then chốt, đặc biệt là yêu cầu của Iran về việc Mỹ phải chấm dứt toàn bộ các lệnh trừng phạt đối với nước này.
Mặc dù Iran tuyên bố đồng ý mở lại eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn 2 tuần, nhưng dường như có kèm theo điều kiện. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết việc đi lại an toàn qua eo biển “có thể thực hiện thông qua sự phối hợp với lực lượng vũ trang Iran”.
Theo Sky News, Tass
"Trong các cuộc trao đổi với Thủ tướng Shehbaz Sharif và Thống chế Asim Munir của Pakistan, họ đã đề nghị tôi hoãn triển khai lực lượng hủy diệt dự kiến nhằm vào Iran tối nay, với điều kiện Iran đồng ý mở lại eo biển Hormuz một cách hoàn toàn, lập tức và an toàn. Tôi đã đồng ý tạm dừng các cuộc ném bom và tấn công Iran trong thời hạn hai tuần. Đây sẽ là lệnh ngừng bắn hai chiều", Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên Truth Social tối 7/4 (sáng 8/4 giờ Hà Nội).
