Một tiêm kích F-15E của Mỹ đã bị bắn rơi ở Tây Nam Iran và 2 phi công trong buồng lái đã phải phóng dù thoát hiểm. Đây là lần đầu tiên một chiến đấu cơ Mỹ bị bắn rơi trên bầu trời Iran kể từ khi xung đột bùng phát cuối tháng 2.
Quân đội Mỹ sau đó đã phát động chiến dịch tìm kiếm cứu nạn quy mô lớn và lực lượng đặc nhiệm đã giải cứu một phi công. Tuy nhiên, phi công thứ hai ngồi phía sau có vai trò điều khiển vũ khí vẫn mất tích, ẩn náu sự truy tìm của các lực lượng Iran để chờ lực lượng giải cứu. Hai phi công thường phóng ghế gần như đồng thời, nhưng có thể bị tách nhau sau khi mở dù do ảnh hưởng từ gió và các yếu tố khác.
Sau đó, Tổng thống Donald Trump tuyên bố quân đội nước này đã giải cứu thành công phi công bị mất tích mang hàm đại tá trên chiếc F-15 bị bắn rơi.
“Chúng tôi đã cứu được anh ấy! Trong vài giờ qua, quân đội Mỹ đã tiến hành một trong những phi vụ tìm kiếm và giải cứu táo bạo nhất lịch sử đất nước, giải cứu một sĩ quan phi hành đoàn xuất sắc mang quân hàm đại tá. Tôi vui mừng thông báo người này hiện đã an toàn và khỏe mạnh”, ông Trump viết trên mạng xã hội X.
Và vụ việc này đã làm gợi lại một câu hỏi lớn: Phi công Mỹ được huấn luyện thế nào để tránh bị bắt sau khi máy bay rơi?
Theo báo Wall Street Journal, các phi công tinh nhuệ và lực lượng đặc nhiệm của quân đội Mỹ trải qua quá trình huấn luyện khắc nghiệt để đối phó với viễn cảnh bị mắc kẹt sau chiến tuyến của đối phương – giống thành viên phi hành đoàn F-15 được giải cứu ở Iran lần này.
Khóa huấn luyện này được gọi là SERE gồm 4 bước, viết tắt của “sinh tồn, trốn tránh, kháng cự và thoát hiểm” giúp tăng khả năng sống sót và cơ hội giải cứu khi bị bắn rơi trong lãnh thổ địch.
Theo một video tuyển dụng của Không quân Mỹ, lý tưởng đề ra là: “Nhiệm vụ của người sống sót là trở về, bằng danh dự”. Khóa huấn luyện SERE được giảng dạy theo nhiều cách khác nhau trong quân đội Mỹ nhưng là trọng tâm đặc biệt của Không quân.
“Đối với phi công, SERE là tối quan trọng vì họ có thể bị mắc kẹt một mình, sau chiến tuyến của kẻ thù, hoặc trong lãnh thổ của kẻ địch mà không có nhiều cảnh báo”, David A. Deptula, một cựu tướng Không quân Mỹ, hiện là hiệu trưởng tại Viện Nghiên cứu Hàng không Vũ trụ Mitchell có trụ sở tại Arlington, bang Virginia, cho biết.
Theo ông, các khóa huấn luyện nhằm mục đích chuẩn bị sẵn sàng cho phi công cơ hội sống sót, tránh bị bắt giữ nếu có thể, chống bị tra tấn nếu bị bắt và cải thiện cơ hội phục hồi sau khi được giải cứu.
Trong một tuyên bố, Tổng thống Trump cho hay, thành viên phi hành đoàn Không quân được giải cứu cuối tuần qua bị thương nặng. Phi công này đã sống sót và tránh sự truy bắt trong 36 giờ tại một vùng núi hẻo lánh của Iran. Nếu phi công này bị bắt, Iran sẽ có được một lợi thế đàm phán với Mỹ và là “một chiến lợi phẩm tuyên truyền thời chiến” có giá trị.
Sinh tồn
Khi máy bay bị bắn rơi, phi công thường nhảy dù sau khi phóng ghế thoát hiểm, đó là đỉnh điểm của một loạt các tình huống nhanh chóng, mất phương hướng và nguy hiểm, gây ra vô số rủi ro về thể chất và tinh thần.
Vì vậy, từ thời điểm phi công nhảy dù thoát hiểm trên không đến cuộc chạy đua với thời gian trên mặt đất, sự kết hợp giữa huấn luyện, chiến thuật, bản năng sinh tồn và phản ứng quân sự nhanh có thể tối đa hóa cơ hội sống sót và được giải cứu của phi công.
Trong huấn luyện SERE, ưu tiên hàng đầu là sống sót, bao gồm việc ưu tiên các nhu cầu để giảm thiểu căng thẳng và tiêu hao năng lượng. Theo đó, phi công học cách chịu đựng điều kiện khắc nghiệt, tránh lực lượng đối phương, ngăn chặn tình huống bị bắt và tìm đường tới các đội giải cứu. Huấn luyện này nhấn mạnh khả năng thích ứng và ra quyết định chính xác thay vì chỉ dựa vào trang thiết bị.
Họ được dạy rằng cách tốt nhất để làm điều đó liên quan đến một phương pháp ghi nhớ khác, trong đó mỗi chữ cái của từ “sinh tồn” đề cập đến một tập hợp các hành động để cứu sống người đó.
Có một hệ thống được xây dựng dựa trên học thuyết sinh tồn, không chỉ giới hạn ở một bộ dụng cụ. Hệ thống này bao gồm bộ dụng cụ sinh tồn gắn dưới ghế phóng. Phi công cũng mặc áo giáp sinh tồn, kèm theo các vật dụng bổ sung như mũ bảo hiểm, radio và vũ khí. Các chuyên gia cho biết thứ then chốt là bộ dụng cụ sinh tồn, được triển khai cùng dù khi phi công thoát hiểm. Đây cũng trở thành “dây sinh mệnh” của phi công khi ở dưới mặt đất.
Trong huấn luyện SERE, các phi công được đưa vào nhiều môi trường thù địch, từ sa mạc đến Bắc Cực, theo một video của Không quân. Video cho thấy các học viên được thả xuống nước và hạ cánh bằng dù. Họ uống nước sông, nhóm lửa bằng que củi, dùng lá cọ để dựng một lều và dùng đá để dựng loại lều khác, cũng như chế biến các món ăn từ xương rồng và bọ cánh cứng.
Và ưu tiên nhất là các công cụ liên lạc và định vị, khi radio sinh tồn giúp phi công giữ liên lạc với đội giải cứu, trong khi la bàn, gương tín hiệu và thiết bị định vị GPS hỗ trợ xác định và truyền vị trí.
Sau khi tiếp đất, quá trình sinh tồn bắt đầu ngay lập tức. Việc chạm đất thường nguy hiểm. Phi công có thể bị thương, như gãy xương, trong quá trình thoát hiểm hoặc tiếp đất. Ngay cả khi có dù, nhiều trường hợp trong các cuộc xung đột trước đây vẫn ghi nhận chấn thương nghiêm trọng.
Những bước cơ bản đầu tiên khi ở trên mặt đất là kiểm tra chấn thương, đánh giá khả năng di chuyển và quan sát môi trường xung quanh. Ông nói thêm: “Hãy kiểm tra bản thân để biết mình đang ở tình trạng nào? Có thể di chuyển không? Có còn khả năng cơ động không?”.
Trốn thoát
“Sự sống còn đi đôi với việc không bị bắt. Mục tiêu là không bị bắt”, ông Jason Smith, một thượng sĩ đã nghỉ hưu trong lực lượng đặc nhiệm của quân đội và là người hướng dẫn chính tại Trường Huấn luyện SERE, nhấn mạnh.
Sau khi tiếp đất, phi công cần xác định chính xác vị trí của mình. Họ ở sau phòng tuyến đối phương hay không, có thể ẩn nấp ở đâu và có thể liên lạc bằng cách nào. Đối với tổ bay bị bắn rơi, mục tiêu chính là tránh bị bắt trong khi cố gắng thiết lập liên lạc với lực lượng giải cứu.
“Hãy cố tránh bị đối phương bắt giữ lâu nhất có thể. Nếu ở trong môi trường sa mạc, ưu tiên sẽ tìm cách kiếm nước”, Houston Cantwell, tướng đã nghỉ hưu và hiện làm việc tại Viện Nghiên cứu Hàng không Vũ trụ Mitchell, cho hay.
Mỗi kế hoạch nhiệm vụ đều bao gồm các phương án dự phòng cho việc giải cứu được thống nhất trước chuyến bay giữa phi công và căn cứ, vì vậy phi công vừa trốn tránh kẻ thù vừa thực hiện chiến lược rút lui. “Lý tưởng nhất là phi công có thể đặt mình vào vị trí tốt nhất có thể để được giải cứu”, chuyên gia Smith nói.
Có lẽ trường hợp vận dụng hiệu quả SERE nổi tiếng nhất là của Đại úy Scott F. O’Grady vào năm 1995, khi máy bay chiến đấu F-16C của ông bị bắn rơi trong Chiến tranh Bosnia và ông đã trải qua 6 ngày trong lãnh thổ của kẻ địch. Phi công O’Grady đã ăn kiến để sống sót và di chuyển vào ban đêm, tìm cách liên lạc với căn cứ bằng các xung tín hiệu vô tuyến.
Chống cự
Nếu một phi công sau khi tiếp đất bị đối phương phát hiện, nội dung huấn luyện SERE yêu cầu rõ: Họ phải chống cự. Các manh mối trong tài liệu công khai cho thấy các phi công học các cú đá theo phong cách võ thuật, mang theo vũ khí nhỏ và được huấn luyện các quy tắc giao chiến phù hợp với Công ước Geneva.
Ông Smith từ chối nói về một số khía cạnh của huấn luyện SERE vì tính nhạy cảm của vấn đề, nhưng cho biết phi công được giải cứu ở Iran đã biết rõ các bước thực hiện trong nội dung huấn luyện này.
“Phi công chắc chắn đã được huấn luyện cả về kháng cự và trốn thoát”, ông Smith nói.
Khái niệm chủ đạo của SERE xuất hiện để đáp ứng với những khó khăn mà những binh sĩ Mỹ bị bắt làm tù binh trong Chiến tranh Triều Tiên phải đối mặt. Một sắc lệnh hành pháp của Tổng thống Dwight D. Eisenhower đã đặt ra tiêu chuẩn cho binh sĩ bị đe dọa bắt giữ, bao gồm cả điều khoản: “Nếu bị bắt, tôi sẽ tiếp tục kháng cự bằng mọi phương tiện có thể”.
Bộ Quy tắc Ứng xử của Tổng thống Eisenhower quy định rằng tù binh chiến tranh Mỹ chỉ được cung cấp cho đối phương tên, cấp bậc, ngày sinh và số hiệu quân nhân.
Theo một báo cáo của Không quân, “các phi công đoàn được dạy cách sử dụng mọi thứ, từ pháo sáng, bộ đàm và các thiết bị khác để né tránh kẻ thù một cách đúng đắn và hiệu quả, đồng thời trở về nơi an toàn”.
Chiến dịch giải cứu
Khi phi công tìm cách ẩn nấp, các đội Tìm kiếm và Giải cứu Chiến đấu (CSAR), gồm những binh sĩ và phi công được huấn luyện kỹ càng trong trạng thái sẵn sàng, sẽ được kích hoạt. Các đội này được đào tạo để giải cứu nhân sự từ khu vực của đối phương.
“Điều đó giúp phi công yên tâm vì biết họ sẽ làm mọi thứ có thể để đến cứu mình. Đồng thời, họ sẽ không thực hiện một nhiệm vụ tự sát”, chuyên gia Cantwell nói.
Đồng thời, một lượng lớn thông tin tình báo được thu thập và phân tích để xác định vị trí và tình trạng của phi công mất tích. “Mọi việc từ thông tin tình báo con người đến hình ảnh, đến các thiết bị bay không người lái và tình báo tín hiệu. Tất cả đều được sử dụng để tìm người này”, chuyên gia Scott Fales, lính cứu hộ nhảy dù từng đóng vai trò quan trọng trong sự kiện “Black Hawk Down” năm 1993, tiết lộ.
Sau khi xác định được vị trí phi công mất tích, kế hoạch giải cứu được xây dựng theo thời gian thực trong khi bay. “Các xạ thủ quan sát và tìm kiếm mối đe dọa, phi công tìm nơi hạ cánh, chúng tôi liên lạc với phi công bị bắn rơi”, ông Fales nói. Trên mặt đất, lực lượng đảm bảo rằng đó đúng là người họ đang tìm kiếm, sau đó tiến hành đánh giá giữa mức độ đe dọa và nhu cầu y tế.
Trong vụ việc mới nhất ở Iran, video từ hiện trường vụ giải cứu cho thấy phi công đã ẩn nấp tại một khu vực núi khô cằn sâu trong miền Nam Iran sau khi đáp xuống. Theo Wall Street Journal, phi công bị thương đã rời nơi ẩn nấp vào những phút cuối và thực hiện một động tác táo bạo để gặp đội giải cứu thuộc lực lượng biệt kích SEAL Team 6 của Hải quân Mỹ. Ông leo lên một sườn núi cao khoảng 2.100m trong khi lực lượng Mỹ thả bom và nổ súng vào các đoàn xe Iran đang tiến đến.
Chiến dịch giải cứu có sự tham gia của hàng trăm lính đặc nhiệm được vận chuyển bằng máy bay MC-130J hạ cánh xuống một đường băng tạm, trong khi thiết bị bay không người lái MQ-9 Reaper và các tiêm kích cung cấp yểm trợ trên không, tấn công mọi đối tượng bị coi là mối đe dọa trong bán kính 3 km.
Chiến dịch trên được triển khai sau khi Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) xác định vị trí phi công và tiến hành “chiến dịch đánh lừa” khiến phía Iran tin rằng phi công đã được tìm thấy ở nơi khác. Chiến dịch nghi binh này đã phát huy hiệu quả.
Theo Wall Street Journal
Đề xuất 10 điểm của Iran: Mỹ phải chấp nhận Iran làm giàu uranium, rút quân khỏi Trung Đông
Sau 6 tuần giao tranh căng thẳng, sáng 8-4 giờ Việt Nam, Mỹ và Iran đã đạt thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần.
Thông báo được đưa ra sau khi Pakistan đề xuất Mỹ hoãn tấn công 2 tuần và Iran mở lại eo biển Hormuz để tạo điều kiện cho tiến trình ngoại giao.
Diễn biến này diễn ra chỉ khoảng 90 phút trước hạn chót 20h ngày 7-4 giờ Mỹ (tức 7h sáng 8-4 giờ Việt Nam) mà ông Trump đặt ra để Iran đạt thỏa thuận và mở lại eo biển Hormuz.
Theo NBC News và Hãng tin AFP, tuyên bố của Hội đồng An ninh quốc tối cao Iran vào ngày 8-4 cho biết nước này sẽ bắt đầu giai đoạn đàm phán kéo dài hai tuần để chấm dứt xung đột với Mỹ, bắt đầu từ ngày 10-4 tại Islamabad (Pakistan).
Thời gian đàm phán có thể kéo dài dựa trên thỏa thuận giữa hai bên. Hội đồng An ninh quốc gia tối cao nhấn mạnh việc chấm dứt xung đột phụ thuộc vào việc Mỹ chấp nhận các yêu cầu mà Iran đã nêu trong đề xuất 10 điểm gửi cho Washington thông qua trung gian Pakistan.
"Cần nhấn mạnh rằng điều này không có nghĩa là chiến tranh sẽ chấm dứt. Iran sẽ chỉ chấp nhận chấm dứt chiến tranh khi ngoài việc đồng ý các nguyên tắc được nêu trong kế hoạch 10 điểm, các chi tiết cũng được hoàn tất trong các cuộc đàm phán", tuyên bố cho biết.
Phía Iran cho biết các điều khoản đã được lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei phê chuẩn.
Đề xuất 10 điểm được truyền thông Iran đăng tải bao gồm các nội dung chính như kiểm soát việc di chuyển qua eo biển Hormuz dưới sự phối hợp của lực lượng vũ trang Iran, thiết lập cơ chế quá cảnh an toàn tại eo Hormuz dưới khuôn khổ kiểm soát của Iran.
Đề xuất nêu vấn đề chấm dứt chiến tranh đối với toàn bộ "trục kháng chiến" - các lực lượng được Iran hậu thuẫn trong khu vực như Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen.
Iran yêu cầu Mỹ rút quân khỏi tất cả các căn cứ và vị trí trong khu vực Trung Đông, đồng thời Washington phải chấp nhận chương trình làm giàu uranium của Tehran.
Toàn bộ thiệt hại của Iran phải được bồi thường, mọi lệnh trừng phạt và nghị quyết liên quan phải được dỡ bỏ. Iran cũng yêu cầu phải giải phóng toàn bộ tài sản bị đóng băng của nước này ở nước ngoài.
Toàn bộ các điều khoản này phải được đưa vào một nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.
Công nghệ Iran có thể đã sử dụng để đối phó loạt tiêm kích Mỹ
Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, hôm 5/4 xác nhận một tiêm kích F-15E đã bị bắn rơi khi làm nhiệm vụ chiến đấu. Tổng thống Donald Trump sau đó cho biết phi cơ đã trúng "tên lửa phòng không vác vai".
Đây là lần đầu máy bay có người lái của Mỹ bị bắn rơi trên lãnh thổ Iran. Chỉ vài giờ sau, một cường kích A-10 cũng trúng hỏa lực đối phương, phi công cố điều khiển máy bay rời không phận Iran rồi phóng ghế thoát hiểm ở không phận đồng minh.
Các sự việc xảy ra chỉ hai tuần sau vụ tiêm kích tàng hình F-35A bị phòng không Iran phục kích, khiến phi công bị thương và máy bay hỏng nặng, dự kiến mất nhiều thời gian để sửa chữa. Ngày 26/3, một tiêm kích đa năng Super Hornet của hải quân Mỹ cũng suýt trúng tên lửa vác vai ở khu vực thành phố cảng Chabahar, miền nam Iran.
Những sự việc trên được giới chuyên gia coi là "gáo nước lạnh" đối với Washington, đặc biệt là khi Tổng thống Trump và quân đội Mỹ nhiều lần khẳng định năng lực phòng không Iran đã bị suy giảm nặng nề.
Tướng Alireza Elhami, chỉ huy Bộ tư lệnh Liên hợp Phòng không Quốc gia Iran, cho biết nước này đang phục kích máy bay quân sự đối phương bằng "các phương pháp và khí tài nội địa hiện đại". Ông khẳng định Iran hạ được phi cơ hiện đại của Mỹ nhờ triển khai chiến thuật hợp lý, kết hợp với "các thiết bị hiện đại và đổi mới hệ thống phòng thủ", nhưng không nêu cụ thể thông tin.
Amir Avivi, chủ tịch Diễn đàn An ninh và Quốc phòng Israel (IDSF), viện nghiên cứu chuyên cố vấn cho chính phủ nước này, nhận định Iran đang sử dụng mạng lưới camera đa phổ tinh vi, có thể thu được dữ liệu từ các bước sóng nằm ngoài phạm vi quan sát của mắt người, nhằm nhận diện và bám bắt máy bay Mỹ - Israel.
"Camera có thể lắp dọc theo những tuyến bay phổ biến của máy bay Mỹ và Israel. Sau khi phát hiện mục tiêu, Iran sẽ triển khai lực lượng để tìm cách bắn hạ", ông Gavivi nói, thêm rằng thông tin này được các quan chức cấp cao Israel chia sẻ gần đây.
Giám đốc IDSF chỉ ra rằng sau xung đột 12 ngày hồi tháng 6/2025, quân đội Iran nhận thấy đối phương có thể dễ dàng xác định vị trí các đài radar cảnh giới để tập kích và vô hiệu hóa, khiến Tehran mất khả năng phát hiện mối đe dọa từ xa.
Khác với radar, camera không phát ra tín hiệu vô tuyến nên lực lượng Mỹ - Israel không thể truy ngược vị trí của chúng. Tel Aviv đã chia sẻ thông tin về mạng lưới camera đối phương cho Washington, song đây vẫn là thách thức về mặt tác chiến.
"Đó không phải điều quá bất ngờ, nhưng vẫn là vấn đề lớn", giám đốc IDSF cho hay, đồng thời cảnh báo rằng Iran vẫn còn nhiều khẩu đội phòng không được bố trí rải rác khắp đất nước.
Theo bình luận viên quân sự James Marinero, camera đa phổ là giải pháp giúp Iran giảm phụ thuộc vào radar phòng không, trong khi vẫn bảo đảm năng lực cảnh giới và bám bắt mục tiêu.
Loại camera này có thể quan sát được nhiều bước sóng ánh sáng khác nhau, tạo ra môi trường giàu dữ liệu, khiến máy bay không thể ẩn mình chỉ bằng cách giảm tín hiệu phản xạ radar và cũng hạn chế đáng kể hiệu quả của những hệ thống đối phó hồng ngoại.
"Mọi vật thể trên bầu trời đều phát tín hiệu đa phổ. Kể cả khi tiêm kích tàng hình F-35 sử dụng hệ thống làm mát để che bớt lượng nhiệt tỏa ra từ động cơ, ma sát giữa không khí và thân máy bay ở tốc độ cao vẫn tạo ra sự tương phản với khí quyển xung quanh", Marinero cho hay.
Camera đa phổ không phát ra bức xạ, nhờ nguyên lý hoạt động hoàn toàn thụ động. Điều này khiến các thiết bị cảnh báo chiếu xạ radar, như hệ thống tác chiến điện tử AN/ASQ-239 trên tiêm kích F-35, không thể biết đối phương đang theo dõi và báo động cho phi công.
Sau khi phát hiện mục tiêu, cảm biến hồng ngoại có thể chuyển tham số cho tên lửa dùng đầu dò tầm nhiệt để bám bắt. Toàn bộ quá trình từ khi theo dõi đến lúc khai hỏa đều không phát tín hiệu vô tuyến, khiến kíp lái đối phương không kịp trở tay.
Điều này dường như là đã được thể hiện trong vụ tiêm kích F-35A Mỹ bị trúng tên lửa. Chiếc F-35A dường như giữ đường bay ổn định, không có dấu hiệu cơ động ngoặt gấp hoặc thả mồi bẫy để đối phó tên lửa đang lao đến, chưa rõ liệu phi công Mỹ có biết mình đang bị nhắm mục tiêu hay không.
Camera đa phổ có thể nhận diện mục tiêu tốt hơn so với radar nếu ở trong tầm hoạt động hiệu quả. Với radar, mục tiêu thường chỉ hiển thị trên màn hình dưới dạng một đốm hoặc vạch sáng, tùy diện tích phản xạ radar, kèm theo thông số như tầm, hướng, độ cao và tốc độ.
Trong khi đó, camera đa phổ độ phân giải cao có thể thu được hình ảnh đủ rõ để xác định chủng loại máy bay. Có khả năng công nghệ AI cũng được tích hợp vào quá trình xử lý dữ liệu để nâng cao mức độ nhận dạng mục tiêu.
Dù vậy, nhược điểm chính của loại cảm biến này là dễ bị ảnh hưởng bởi điều kiện thời tiết và môi trường. Tầm phát hiện mục tiêu của nó ngắn hơn nhiều so với radar, đồng thời không thể quan sát xuyên mây mù và mưa.
Khả năng đo xa của camera đa phổ cũng rất kém, trừ khi áp dụng một số biện pháp như triển khai nhiều tổ hợp cùng lúc để làm phép đạc tam giác hoặc ước đoán khoảng cách nhờ kích thước mục tiêu.
Phạm Giang (Theo Wall Street Journal, Axios, Tasnim)
Tin Gốc: https://vnexpress.net/cong-nghe-iran-co-the-da-su-dung-de-doi-pho-loat-tiem-kich-my-5058910.html
