Randy Shilling tốt nghiệp kỹ sư dầu khí tại Texas. Trong 10 năm đầu sự nghiệp, ông sống trong một căn hộ thuê. Bước ngoặt đến vào năm 30 tuổi khi ông chuyển sang làm việc tại nhà máy hóa chất với mức lương tăng 15%. Qua nhiều lần thăng chức, người đàn ông 58 tuổi hiện sở hữu nhà riêng và quỹ hưu trí hơn 3 triệu USD.
Ông Shilling gần như không nhận ra mình đã vươn lên tầng lớp trung lưu bậc cao. “Tôi vẫn là người bình thường, không có ôtô hay tivi đắt tiền nhưng khi cần mua gì, tôi có thể mua ngay lập tức”, ông nói. Vợ chồng ông hiện có thu nhập khoảng 220.000 USD một năm.
Theo báo cáo năm 2024 của Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI), khoảng 31% người Mỹ thuộc nhóm trung lưu bậc cao, tăng mạnh so với 10% của năm 1979. AEI phân loại thu nhập thành 5 nhóm, trong đó hộ gia đình ba người thu nhập 133.000-400.000 USD thuộc nhóm trung lưu bậc cao. Thu nhập vượt mức này được xem là giàu có.
Hiện tại, quy mô hai nhóm cao nhất đang phình to. Ngược lại, nhóm “nghèo hoặc cận nghèo” (thu nhập dưới 40.000 USD) giảm từ 30% xuống còn 19% trong cùng giai đoạn.
Nhiều gia đình ngạc nhiên khi thấy mình bước sang nấc thang kinh tế mới. Họ tự nhận cuộc sống chỉ dễ chịu hơn chứ không giàu có. Những người này thường làm văn phòng phổ thông thay vì chủ doanh nghiệp. Chuyên gia kinh tế Scott Winship của AEI giải thích: “Các nhóm thu nhập cao mở rộng vì tiền lương tăng nhanh hơn vật giá, đặc biệt đối với nhóm lao động trí thức có bằng cấp”.
Hôn nhân cũng là đòn bẩy tài chính. Phân tích của Viện Đô thị chỉ ra, hơn 80% người thuộc nhóm trung lưu bậc cao và giàu có đang sống cùng bạn đời, giúp họ gộp chung thu nhập và chia sẻ sinh hoạt phí.
Gabriel Martinez, 34 tuổi, là một ví dụ. Khởi đầu với mức lương 50.000 USD năm 2015, hiện anh kiếm được 180.000 USD mỗi năm tại một tập đoàn công nghệ. Nhờ vợ chồng cùng đi làm và kiểm soát tài chính, họ đã trả hết khoản nợ học phí đại học 100.000 USD và mua được căn nhà 160 m2 ở Texas. “Cha tôi từng làm việc với mức lương chưa đến 40.000 USD. Tôi biết ơn vì không giậm chân tại chỗ như thế hệ trước”, Martinez chia sẻ.
Không còn nỗi lo cơm áo, trăn trở lớn nhất của anh hiện tại là dạy con không ỷ lại, nhất là khi thanh thiếu niên trong vùng thường lái ôtô sang đi học.
Dữ liệu từ Trung tâm Nghiên cứu Pew cũng cho thấy xu hướng này. Năm 2023, 19% người Mỹ nằm trong nhóm thu nhập trên 200.000 USD, tăng từ mức 11% năm 1971. Ngoài lương, tài sản của họ tăng vọt nhờ sự bùng nổ của thị trường chứng khoán và bất động sản.
Với ông Chris Wogan, 76 tuổi, ở bang Pennsylvania, tuổi hưu diễn ra êm đềm hơn kỳ vọng. Lớn lên trong gia đình nghèo, cựu thẩm phán này có thu nhập 175.000 USD từ lương hưu và cổ tức. Vợ chồng ông vừa mua một ngôi nhà trong cộng đồng hưu trí cao cấp và thường xuyên du lịch nước ngoài. “Tôi nghĩ mình chỉ là tầng lớp trung lưu bình thường, nhưng có lẽ tôi đã làm tốt hơn mình tưởng”, ông nói.
Dù tài chính dư dả, nhiều người vẫn mang tâm lý phòng thủ. Bà Laura Shields, 46 tuổi, ở bang New Jersey có thu nhập gia đình 240.000 USD. Bà đủ tiền cho con đi ngoại khóa ở nước ngoài những vẫn áp lực khi nghĩ đến học phí đại học đắt đỏ sắp tới và xác định sẽ phải vay mượn thêm.
Năm 2023, Zhang Yu, 26 tuổi, rời thành phố Vô Tích về quê nhà ở thị trấn Mã Lăng Sơn, tỉnh Giang Tô. Trước đó, anh giao hàng tại thành phố Túc Thiên lân cận nhưng bỏ việc do áp lực thời gian.
Thị trấn Mã Lăng Sơn có diện tích 95 km2 với hơn 51.000 dân. Tại đây có một khu vực bán đồ ăn với khoảng 30 cửa hàng và hơn 50 sạp hàng. Zhang nhận thấy các cơ sở kinh doanh này không có dịch vụ giao nhận nên bắt đầu dùng xe máy điện để giao đồ ăn.
Phạm vi hoạt động của anh nằm trong khu vực dài 5 km và rộng 3 km. Người gọi đồ ăn tại thị trấn chủ yếu gồm tiểu thương và người lao động xa quê đặt hàng cho gia đình. Nhiều người lớn tuổi và trẻ em trong thị trấn nhận đồ uống, bánh kem do người thân gửi về qua dịch vụ của anh.
Tại quê nhà, Zhang không phải chạy đua với thời gian hay chờ đèn giao thông. Anh vừa làm việc vừa quan sát thời tiết và nhận đồ uống từ khách quen. "Ở đây, khách hàng thường cảm thông, chờ đợi khi đơn hàng đến chậm", Zhang nói.
Khó khăn lớn nhất tại nông thôn là nhà không có số. Zhang tìm địa chỉ dựa theo mô tả của khách kiểu: Hẻm cạnh quán thịt nướng, đi về phía nam đến cuối đường, rẽ về phía đông 10 m, để đồ trên nắp giếng thứ ba.
Khi các nền tảng giao nhận đồ ăn như Meituan, JD mở rộng về vùng nông thôn, Zhang thầu quyền đại lý khu vực. Một mình anh đóng ba vai trò gồm nhà thầu, trạm trưởng và người giao hàng. Hiện anh duy trì khoảng 50 đơn mỗi ngày và thuyết phục được 70% số quán ăn tham gia ứng dụng. Một số quán không hợp tác do chủ không biết chữ, hoặc do thanh niên trong làng ngại gọi đồ ăn sẵn vì sợ gia đình đánh giá.
Tuy nhiên, mật độ dân cư thưa thớt khiến việc mở rộng mạng lưới gặp khó. Zhang cho biết, nếu thuê người, thu nhập 10.000 tệ (38 triệu đồng) một tháng của anh sẽ phải chia đôi, trong khi thù lao giao hàng tại làng xã chưa tới 20 tệ (80.000 đồng) mỗi giờ.
Zhang làm việc liên tục không nghỉ phép. Anh giải thích, nếu khách hàng đặt đơn không thành công nhiều lần, họ sẽ xóa ứng dụng và ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu. Trong tương lai, anh lên kế hoạch kết hợp việc giao hàng với dịch vụ mua hộ hàng hóa và sửa chữa điện nước cơ bản cho người dân.
Zhang Yu không phải shipper "cô đơn" nhất Trung Quốc. Tại huyện Mặc Thoát (Tây Tạng), Huang Kaihong một mình phục vụ gần 15.000 dân. Từ năm 2024, mỗi ngày anh xử lý 200 đơn hàng giữa địa hình hiểm trở dưới chân dãy Himalaya.
Chàng trai 24 tuổi quê Tứ Xuyên từng làm công nhân tại Tô Châu nhưng sớm bỏ việc do không chịu nổi sự gò bó của nhà máy. "Tính tôi không thể ngồi yên một chỗ", Huang nói về quyết định tìm về vùng núi rừng. Tháng 7/2024, anh chất xe máy cùng nhu yếu phẩm lên xe tải nhỏ, vượt 8 tiếng đường đèo đến Mặc Thoát khởi nghiệp ngay khi biết nơi này cần người xây dựng hệ thống giao nhận.
Hannah Spencer, 34 tuổi, một thợ sửa ống nước vừa đắc cử nghị sĩ Anh. Cô cho biết mới hoàn thành khóa học về nghề trát vữa trong thời gian tranh cử.
Xu hướng chuộng nghề tay chân đang len lỏi vào Gen Z. Freya, 18 tuổi, quyết định bỏ qua chứng chỉ A-level (tương đương THPT) để đăng ký chương trình học nghề thợ điện kéo dài bốn năm. Dù mệt mỏi vì vừa học vừa làm, cô nói bản thân hạnh phúc. "Đây là công việc AI không thể thay thế. Tương lai của ngành xe điện rộng mở nên tôi không lo thất nghiệp", Freya nói.
Một nghiên cứu gần đây cho thấy 48% thanh thiếu niên tin rằng làm nghề lao động chân tay đáng mơ ước hơn việc ngồi văn phòng. Một khảo sát khác của Draper Tools, hãng sản xuất thiết bị công nghiệp, ghi nhận 61% người dưới 28 tuổi tin rằng nghề thủ công là một "công việc thú vị", trong đó 55% cho biết nhận thức của họ về việc làm trong lĩnh vực thủ công tích cực hơn so với 5 năm trước. Trên mạng xã hội, hashtag #TradieTok (dành riêng cho những người trẻ làm ngành xây dựng, thủ công) đang thu hút hàng chục triệu lượt xem.
Sự dịch chuyển này đến từ nỗi sợ bị trí tuệ nhân tạo (AI) "cướp" việc. Báo cáo của Viện Tiêu chuẩn Anh (BSI) cho thấy 1/4 chủ doanh nghiệp tin AI có thể đảm nhiệm công việc của nhân viên mới ra trường. Khảo sát của Randstad cũng chỉ ra 38% nhà tuyển dụng dự định giảm chỉ tiêu tuyển sinh viên tốt nghiệp đại học trong năm tới. Trong khi đó 41% người lao động lo ngại các công việc văn phòng cấp thấp có thể biến mất trong vòng 5 năm tới.
Cuối tháng 3, trong một cuộc phỏng vấn, tỷ phú Larry Fink - CEO của công ty quản lý tài sản lớn nhất thế giới BlackRock - cho rằng xã hội đã dành nhiều thập kỷ để lý tưởng hóa công việc văn phòng và đánh giá thấp các nghề thủ công.
Theo ông Fink, khi AI đe dọa các vị trí cấp thấp nhưng lại tạo ra nhu cầu bùng nổ về cơ sở hạ tầng (như xây dựng trung tâm dữ liệu), cần phải cân bằng lại cách tiếp cận nghề nghiệp. "Nghề thợ sửa ống nước hay thợ điện cũng có thể mang lại nền tảng tài chính vững chắc không kém bất kỳ công việc bàn giấy nào. Xã hội đang thiếu hụt những công nhân lành nghề này", vị tỷ phú nói.
Dù nhiều triển vọng, các chuyên gia cảnh báo nghề thủ công không phải là lối tắt cho những người ngại gian khổ.
Evie, 30 tuổi, từng tốt nghiệp ngành Khoa học xã hội tại Amsterdam (Hà Lan), quyết định chuyển sang nghề trát vữa và lát gạch để tìm sự tự do. Tuy nhiên, cô thừa nhận đây là môi trường khắc nghiệt, đòi hỏi thể lực cao và "phù hợp hơn với nam giới".
"Nhiều người coi nghề mộc hay sửa chữa là giải pháp tình thế khi không tìm được việc văn phòng. Nhưng thực tế, bạn cần đầu tư nhiều năm mới có thể thành thạo. Đó là kỹ năng phải học và trau dồi suốt đời", Evie nói.
Ngày 10/4, Helen, 37 tuổi, hoàn tất thủ tục nghỉ việc tại một tập đoàn đa quốc gia ở Khu phần mềm Tây An, tỉnh Thiểm Tây. Cô gia nhập công ty 8 năm trước với vị trí lập trình viên. Khi đó, "tập đoàn quốc tế" và "lập trình viên" là những cụm từ chỉ một công việc mơ ước.
Từ năm ngoái, khi công ty đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào các dự án, đội ngũ nhân sự bị thu hẹp. "Hiệu suất viết code (mã) của AI tăng vọt, các kịch bản kiểm thử cũng toàn diện hơn con người. Sự tồn tại của lập trình viên ngày càng thấp", cô nói.
Cách đây vài ngày, Helen nhận được tin nhắn từ bộ phận nhân sự và linh cảm "ngày này rồi cũng đến". "Mất việc không phải tận thế nhưng cuộc sống đột ngột bị đình trệ, như thể mọi thứ xung quanh đã bị tạm dừng", cô nói.
Helen kể đêm đầu tiên sau khi nghỉ việc cô trằn trọc không ngủ được. Cô bắt đầu lo lắng về khoản vay mua nhà, cách giải thích với gia đình và định hướng công việc tiếp theo.
Tại Thượng Hải, Lu Na, một biên dịch viên tiếng Anh có hơn 10 năm kinh nghiệm, cũng không được công ty gia hạn hợp đồng.
Sự dịch chuyển này phần lớn xuất phát từ bài toán chi phí. Dữ liệu từ Microsoft chỉ ra AI hiện có thể đảm nhận 98% nhiệm vụ cốt lõi của nghề dịch thuật. Chi phí sử dụng AI tốn khoảng 0,01 USD cho mỗi 1.000 chữ, trong khi thuê nhân công tốn 21 USD. Mức chênh lệch hơn 2.000 lần khiến nhiều doanh nghiệp chuyển sang dùng máy.
Những lao động như Helen, Luna đang chịu áp lực kép. Thị trường việc làm vốn đã cạnh tranh, nay càng trầm trọng hơn bởi "bị AI cướp việc". Theo số liệu từ Cục Thống kê nước này, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm thanh niên 16-24 tuổi (không tính sinh viên) có lúc chạm mốc kỷ lục 18,9% vào tháng 8/2025 và duy trì quanh mức 17% trong những tháng cuối năm. Áp lực này sẽ tiếp tục gia tăng khi dự kiến có khoảng 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp bước vào thị trường tìm việc trong mùa hè năm 2026.
Làn sóng thay thế nhân sự đang lan rộng đến các cơ sở giáo dục. Đại học Truyền thông Trung Quốc thông báo sẽ đóng cửa 16 chuyên ngành như Dịch thuật, Nhiếp ảnh và Truyện tranh vào năm 2025. Các trường như Đại học Sư phạm Hoa Đông hay Đại học Nam Xương cũng dừng đào tạo hàng chục ngành học thuộc lĩnh vực nghệ thuật, đồ họa và thiết kế.
Theo Bộ Giáo dục Trung Quốc, năm 2024 có đợt điều chỉnh ngành học lớn với hơn 1.400 điểm đào tạo bị hủy bỏ, chủ yếu là các ngành AI có thể đảm nhận. Đồng thời, hơn 400 điểm đào tạo mới về AI được mở ra trong giai đoạn 2020-2024.
Thị trường tuyển dụng cũng thay đổi tiêu chí. Xiao Luo, sinh viên năm cuối ngành Thiết kế hoạt hình tại Thẩm Dương, cho biết các công ty hiện không còn ưu tiên kỹ năng vẽ tay, thay vào đó yêu cầu ứng viên sử dụng thành thạo công cụ AI như Midjourney hay Stable Diffusion. "Nhiều năm luyện vẽ tay không bằng một người biết viết câu lệnh tốt", Luo nói.
Theo Viện nghiên cứu MyCOS, khoảng 18% sinh viên tốt nghiệp ngành đồ họa năm 2023 phải làm trái chuyên môn do không đáp ứng được yêu cầu công nghệ của doanh nghiệp.
Tình trạng tương tự diễn ra với các du học sinh nghệ thuật tại châu Âu khi thị trường vẽ minh họa và thiết kế thương mại thu hẹp, Judy, nghiên cứu sinh tại Học viện Mỹ thuật Florence (Italy), cho biết.
Để thích nghi, nhiều lao động đang tự cập nhật kiến thức. Helen hiện học cách sử dụng các công cụ AI hỗ trợ lập trình để tìm cơ hội mới. "Cách tốt nhất không phải là coi AI như kẻ thù, mà là tập trung vào những việc nó không thể làm", cô nói.
