“Ngay sau tuyên bố phong tỏa trên biển của Tổng thống Mỹ Donald Trump, toàn bộ hoạt động lưu thông qua eo biển đã ngừng lại”, hãng giám sát hàng hải Lloyd’s List, có trụ sở chính tại London, ghi nhận thực trạng trên eo biển Hormuz vào ngày 12-13/4.
Hãng cho biết số lượng tàu chở dầu đi qua eo biển hôm 11/4 tăng nhẹ so với những ngày trước, sau khi Mỹ – Iran đồng ý ngừng bắn hai tuần và tiến hành đàm phán trực tiếp tại Islamabad, Pakistan. Lloyd’s List lý giải rằng một số công ty vận tải biển đã tìm cách đón đầu rủi ro, tận dụng lệnh ngừng bắn tạm thời để đưa tàu rời khỏi Trung Đông.
Reuters ghi nhận dữ liệu vận tải cho thấy ít nhất ba tàu chở dầu siêu lớn (VLCC) đã đi qua eo biển Hormuz hôm 12/4, được cho là những tàu VLCC đầu tiên rời khỏi vịnh Ba Tư kể từ khi Mỹ – Iran đạt thỏa thuận ngừng bắn vào tuần trước.
Hoạt động này giảm mạnh sau khi Mỹ – Iran kết thúc đàm phán mà không đạt được thỏa thuận và ông Trump thông báo về lệnh phong tỏa eo biển Hormuz, có hiệu lực từ 10h hôm nay (21h giờ Hà Nội).
Dữ liệu cho thấy tàu VLCC Agios Fanourios I treo cờ Malta, đã tìm cách đi qua eo biển để vào vùng Vịnh nhận dầu của Iraq, nhưng phải quay đầu và hiện neo gần vịnh Oman. Reuters nhận định “các tàu chở dầu đang né eo biển Hormuz trước thềm lệnh phong tỏa của Mỹ”.
Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo sẽ bắt đầu chặn tàu của tất cả quốc gia ra vào khu vực bờ biển tại Iran, trong đó có mọi cảng của Iran ở vịnh Ba Tư và vịnh Oman, nhưng “không cản trở tự do hàng hải” đối với những tàu đến và đi từ các cảng ngoài Iran.
Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng, chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Ngay sau khi Mỹ – Israel phát động chiến dịch tấn công Iran vào ngày 28/2, Tehran đã triển khai nhiều xuồng cao tốc để rải thủy lôi tại eo biển Hormuz.
Thủy lôi, cùng mối đe dọa từ máy bay không người lái (UAV) và tên lửa, khiến số lượng tàu hàng đi qua tuyến hàng hải này giảm xuống mức rất thấp, đẩy giá năng lượng tăng cao và mang lại cho Iran đòn bẩy lớn nhất trong xung đột.
Sau khi các bên đạt được lệnh ngừng bắn và mở cửa lại eo biển, IRGC ngày 9/4 công bố lộ trình thay thế cho tàu thuyền để tránh nguy cơ trúng thủy lôi tại tuyến hàng hải. Tuy nhiên, quan chức Mỹ cho rằng tuyến di chuyển này bị hạn chế đáng kể, chủ yếu do Iran rải thủy lôi một cách thiếu hệ thống.
Trang The Kyiv Independent đưa tin Nga tổ chức đợt tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) nhằm vào thủ đô Kyiv của Ukraine vào sáng 4.4, gây hỏa hoạn sau khi mảnh vỡ rơi xuống trúng một tòa nhà. Thị trưởng Kyiv Vitali Klitschko cho biết mảnh vỡ UAV rơi trúng nóc một tòa nhà văn phòng 4 tầng ở quận Darnytskyi, nhưng chưa ghi nhận thiệt hại về người.
Ngoài ra, phía Nga còn tấn công bằng UAV tại tỉnh Sumy, gây cháy một tòa chung cư cao tầng và khiến 11 người bị thương. Theo Reuters, kể từ đầu chiến sự, Nga chủ yếu phóng tên lửa và UAV trong đêm. Tuy nhiên, trong vài tuần gần đây, Nga nhiều lần phóng hàng trăm tên lửa và UAV vào ban ngày. "Về cơ bản, người Nga đang tăng cường các cuộc tấn công, biến điều đáng lẽ phải là sự yên tĩnh trên bầu trời thành một sự leo thang căng thẳng vào dịp lễ Phục sinh", Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky viết trên X. Lễ Phục sinh năm nay vào ngày 5.4 đối với người Công giáo và ngày 12.4 đối với người Chính Thống giáo tại Ukraine.
Giới chức Ukraine cho biết Nga tập kích với hơn 500 UAV và hàng chục tên lửa, khiến 14 người thiệt mạng hôm 3.4, khi Nga tăng cường tấn công ban ngày. Các cuộc tấn công của Nga vào các khu vực tiền tuyến ở Kharkiv, Donetsk, Kherson và Zaporizhzhia đã khiến 8 người thiệt mạng, các quan chức địa phương cho biết. Ngoài ra, Nga tập kích khiến nhiều nơi bị mất điện, theo Công ty Ukrenergo. Nga và Ukraine trước nay luôn bác bỏ mọi cáo buộc tấn công nhằm vào dân thường.
Tại Nga, các nguồn tin cho biết 2 trung tâm xuất khẩu dầu Ust-Luga và Primorsk ở biển Baltic không thể xử lý hàng hóa sau hàng loạt đợt tấn công bằng UAV của Ukraine, khiến các nhà máy lọc dầu phải tìm tuyến xuất khẩu khác. Các cuộc tấn công đã gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng cảng và tiếp diễn trong 2 tuần cuối tháng 3, với ít nhất 5 cuộc tấn công vào Ust-Luga trong vòng 10 ngày. Reuters dẫn các nguồn tin cho biết những hạn chế trong việc xuất khẩu, cùng với sự gián đoạn tại các nhà máy lọc dầu lớn, có thể dẫn đến sự sụt giảm sản lượng dầu ở Nga.
Các nhà giao dịch cho biết các nhà máy lọc dầu đã không thể cung cấp nhiên liệu diesel cho Primorsk để xuất khẩu kể từ ngày 22.3, khiến các nhà máy lọc dầu ở phần châu Âu của Nga và Siberia mất tuyến đường xuất khẩu khả thi nhất. Theo đó, nhà máy lọc dầu đang phải xem xét các tuyến vận chuyển đường sắt tốn kém hơn đến các cảng xuất khẩu khác. Theo các quan chức hàng hải Phần Lan, các chuyến hàng từ Primorsk và Ust-Luga đã giảm mạnh xuống chỉ còn "một vài tàu" thay vì mức trung bình hằng tuần từ 40 - 50 tàu.
"Tôi không muốn làm điều đó. Chúng tôi không có nhiều thời gian như vậy", Tổng thống Mỹ Donald Trump nói trong cuộc phỏng vấn hôm 21/4, đề cập khả năng gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran. "Tôi không nghĩ họ có lựa chọn. Họ phải đàm phán".
Tổng thống Mỹ dự kiến tiếp tục ném bom Iran nếu hai bên không đạt được thỏa thuận trước hạn chót vào tối 22/4 giờ miền đông Mỹ. "Quân đội đang rất háo hức lên đường. Họ thật sự tuyệt vời", ông cho biết trước khi ca ngợi những nỗ lực của bản thân trong việc tái thiết quân đội Mỹ.
Khi được hỏi liệu có định thực hiện lời đe dọa trước đó về việc ném bom các cây cầu và nhà máy điện của Iran hay không, ông Trump đáp rằng "tôi không muốn phải làm vậy, nhưng việc đó sẽ giáng đòn mạnh vào họ về mặt quân sự".
"Họ sử dụng cầu để vận chuyển tên lửa và vũ khí", ông nói, thêm rằng cả hai bên đều đã tận dụng thời gian đình chiến để củng cố lực lượng.
Tổng thống Trump nhận định Iran có động lực lớn để đạt thỏa thuận với Mỹ và ca ngợi người dân nước này, song chỉ trích giới lãnh đạo ở Tehran. "Iran có thể đạt được vị thế rất tốt nếu đạt được thỏa thuận với Mỹ. Họ có thể một lần nữa trở thành quốc gia hùng mạnh và tuyệt vời", ông nói.
Lãnh đạo Mỹ cũng cho biết lực lượng nước này đã chặn một tàu mang theo "món quà từ Trung Quốc".
"Hôm qua chúng tôi đã bắt được một con tàu chở theo vài thứ, điều không được hay cho lắm. Món quà từ Trung Quốc, có lẽ vậy, tôi không biết nữa", ông Trump nói.
Tổng thống Mỹ không nêu tên tàu nhưng nhiều khả năng ông đề cập tới tàu hàng Touska bị hải quân Mỹ bắt hôm 19/4 ở vịnh Oman. Quân đội Iran đã nói rằng tàu này di chuyển từ Trung Quốc.
Nikki Haley, cựu đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc, cáo buộc con tàu liên quan đến các lô hàng hóa chất dùng cho tên lửa". "Nó đã từ chối nhiều yêu cầu dừng lại", bà viết trên mạng xã hội.
Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn bình luận rằng "tàu container này mang cờ nước ngoài. Trung Quốc phản đối mọi hành động liên kết và thổi phồng ác ý", ông nói.
Trung Quốc bày tỏ lo ngại về việc tàu Touska bị bắt, coi đây là rào cản đối với giải pháp hòa bình cho cuộc xung đột. "Chúng tôi hy vọng các bên liên quan thực hiện nghĩa vụ và tuân thủ lệnh ngừng bắn, nhằm ngăn chặn leo thang căng thẳng và tạo điều kiện để tái bình thường hóa eo biển Hormuz", ông Quách nói.
Hãng thông tấn AP dẫn lời hai quan chức trong khu vực cho biết cả Mỹ và Iran đều đã đánh tín hiệu rằng sẽ tổ chức vòng đàm phán mới ở Pakistan. Dù vậy, Washington và Tehran đều chưa công khai xác nhận thời điểm tiến hành cuộc đối thoại, trong khi truyền hình nhà nước Iran bác bỏ thông tin rằng giới chức nước này đã có mặt ở Islamabad.
Trong cuộc phỏng vấn công bố hôm 9/4, tổng thanh tra Bộ Quốc phòng Ukraine Yuriy Myronenko cho biết các doanh nghiệp tư nhân sẽ được phép tự trang bị hệ thống phòng không, nhằm bảo vệ cơ sở của mình khỏi đòn tập kích bằng máy bay không người lái (UAV) của Nga.
16 doanh nghiệp đã được cấp phép gồm các công ty trong lĩnh vực năng lượng, vốn là mục tiêu bị tấn công thường xuyên, cũng như vận tải và an ninh. Họ sẽ tự túc về chi phí và nhân sự vận hành mạng lưới phòng không. Myronenko, kiến trúc sư trưởng của dự án, tuyên bố một số công ty đã bắn hạ được UAV Nga, sự việc đầu tiên diễn ra cách đây hai tuần.
Tại khu vực gần tiền tuyến ở tỉnh Kharkov, một công ty đã sử dụng súng máy hạng nặng gắn trên tháp pháo điều khiển từ xa để chặn UAV Nga. "Tôi nghĩ Ukraine là nước đầu tiên trên thế giới tạo ra hệ thống này", ông nói.
Myronenko cho biết sau khi Bộ Quốc phòng Ukraine phát thông báo, hàng chục nhóm đã liên hệ với giới chức để tham khảo về dự án. "Chúng tôi không kỳ vọng lưới phòng không tư nhân sẽ giải quyết mọi vấn đề", ông cho hay, thêm rằng Ukraine phải thực hiện bước đi này nhằm tăng cơ hội bắn hạ UAV Nga.
Các công ty muốn tham gia chương trình sẽ phải trải qua quy trình cấp phép đặc biệt, trong đó có đảm bảo họ không liên hệ với Nga, trước khi được quyền mua vũ khí và huấn luyện nhân viên.
Những doanh nghiệp này cũng phải tham gia hệ thống điều phối theo thời gian thực của không quân Ukraine. Đây là thành phần then chốt trong mạng lưới được dùng để quản lý hàng nghìn tổ phòng không. "Phần mềm đặc biệt cho phép giới chỉ huy quan sát được ai đang bắn hạ cái gì, bằng vũ khí nào và thuộc tổ nào, cũng như xác định mục tiêu đang bay tới", Myronenko nói.
Về lâu dài, các công ty tư nhân Ukraine thậm chí có thể được phép mua vũ khí chuyên đối phó tên lửa hành trình, như tên lửa phòng không vác vai. "Chúng tôi không đặt giới hạn về phương tiện phòng vệ mà họ có thể mua", quan chức Ukraine nói, thêm rằng nguyên nhân là vì giới chức hiểu "xung đột sẽ thay đổi trong 3 hoặc 6 tháng tới".
Mục tiêu chính mà Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov đặt ra trong năm nay là "phát hiện được 100% mục tiêu đường không", gồm cả tên lửa và UAV, cũng như bắn hạ 95% trong số đó, so với mức khoảng 80% hiện nay.
Ông Myronenko cho rằng đây là mục tiêu "hoàn toàn thực tế" do sản lượng vũ khí đánh chặn của Ukraine đang tăng mạnh, với hàng chục nghìn sản phẩm được bàn giao cho quân đội mỗi tháng.
Kể từ cuối năm 2022, Nga thường xuyên triển khai UAV tự sát kiểu Geran nhằm vào các mục tiêu ở Ukraine và làm quá tải phòng không đối phương, mở đường cho những đòn tấn công bằng tên lửa đạn đạo và hành trình. Cuộc tập kích lớn nhất kể từ đầu chiến sự diễn ra hồi cuối tháng 3, khi Nga triển khai gần 1.000 UAV cùng tên lửa trong vòng 24 giờ.
Hãng thông tấn AFP cho biết lưới phòng không Ukraine, trong đó có hàng nghìn tổ chống UAV di động, đang hoạt động tương đối hiệu quả song không đủ sức bảo vệ toàn bộ đất nước. Đó là lý do quân đội Ukraine trao một phần nhiệm vụ phòng không cho lĩnh vực tư nhân.
