Ngày 9.6, Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM tổ chức tập huấn luật Dân số 2025 và các vấn đề dân số. Tại đây, GS-TS Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Bí thư Thành ủy TP.HCM đưa ra những dự báo đáng chú ý về dân số Việt Nam.
GS-TS Nguyễn Thiện Nhân cho biết, theo phương án cơ sở dự báo thô dân số năm 2023, nếu mức sinh thấp kéo dài, dân số Việt Nam có thể còn khoảng 46 triệu người vào năm 2200 và tiếp tục giảm xuống khoảng 22,5 triệu người vào năm 2300.
Theo GS-TS Nguyễn Thiện Nhân, kịch bản này bắt nguồn từ xu hướng mức sinh giảm sâu và duy trì dưới mức thay thế trong thời gian dài. Hiện mức sinh của Việt Nam đã giảm còn 1,91 con/phụ nữ vào năm 2024; dự báo tiếp tục xuống khoảng 1,63 vào năm 2050 và 1,38 vào năm 2100.
GS-TS Nguyễn Thiện Nhân phân tích, dân số Việt Nam được dự báo đạt khoảng 110 triệu người, hoặc 107 triệu người vào năm 2050; đến năm 2100 còn khoảng 91 triệu người hoặc 88 triệu người, rồi tiếp tục thu hẹp trong các thế kỷ sau.
Ông lưu ý, điều đáng lo không nằm ở mức giảm trong ngắn hạn, mà ở xu hướng suy giảm kéo dài qua nhiều thế hệ. Khi mức sinh đã xuống thấp và duy trì lâu dài, việc đưa trở lại mức thay thế sẽ rất khó khăn.
Vì vậy, bài toán dân số cần được nhìn như một vấn đề phát triển dài hạn, không chỉ là chuyện sinh ít hay sinh nhiều trong từng năm.
Đặt trong bối cảnh rộng hơn, GS-TS Nguyễn Thiện Nhân cho biết mức sinh toàn cầu cũng đang giảm mạnh: từ 2,23 con/phụ nữ năm 2020 xuống mức dự báo 2,1 vào năm 2030; 1,83 vào năm 2050 và 1,59 vào năm 2100.
Theo GS-TS Nguyễn Thiện Nhân, hệ quả nặng nề của mức sinh thấp kéo dài không chỉ là dân số giảm, mà còn là lực lượng lao động tương lai bị thu hẹp.
Với kịch bản mức sinh 1,5 con/phụ nữ, sau một thế hệ, tỷ lệ tái tạo lao động chỉ còn khoảng 71%; sau hai thế hệ còn 50,4%; sau ba thế hệ chỉ còn 35,8%.
Nói cách khác, mức sinh thấp kéo dài sẽ làm nguồn lao động co lại rất nhanh. Nếu kéo dài 5 thế hệ, tỷ lệ này chỉ còn khoảng 18%; sau 6 thế hệ còn khoảng 12,8%.
Ông nhấn mạnh, GDP phụ thuộc vào 2 yếu tố cốt lõi: số lao động làm việc và năng suất lao động. Khi lao động giảm, nền kinh tế muốn duy trì tăng trưởng buộc phải nâng năng suất đủ mạnh để bù đắp; nếu không, tăng trưởng sẽ chậm lại, thậm chí trì trệ.
Theo báo cáo, dân số trong tuổi lao động của Việt Nam sẽ đạt đỉnh 66,59 triệu người vào năm 2035; sau đó giảm còn 44,87 triệu người vào năm 2100 (tức giảm gần 33%).
Cùng với đó, Việt Nam sẽ bước vào giai đoạn “xã hội đã già” từ năm 2025 và có thể trở thành “xã hội siêu già” từ năm 2040.
Theo giáo sư Thiện Nhân, đây không chỉ là áp lực an sinh, mà còn là nguy cơ làm chậm tăng trưởng GDP và GDP/người trong giai đoạn dài hạn.
GS-TS Nguyễn Thiện Nhân cho biết, nhiều nước phát triển và nền kinh tế lớn như: Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đã hoặc đang đi qua quỹ đạo tương tự: mức sinh giảm sâu, lao động thu hẹp, dân số già hóa nhanh và tăng trưởng chịu sức ép.
Trong đó, Nhật Bản là trường hợp điển hình. Sau hơn 50 năm mức sinh dưới mức thay thế, Nhật Bản rơi vào giai đoạn già hóa sâu, lao động giảm từ năm 1996 và kinh tế trì trệ suốt 30 năm. Theo báo cáo, dân số Nhật Bản đến năm 2100 được dự báo chỉ còn khoảng 50 – 60 triệu người, và đến năm 2350 có thể chỉ còn khoảng 1 triệu người.
Tương tự, Hàn Quốc cũng là quốc gia có mức sinh thấp. Với mức sinh khoảng 0,75 con/phụ nữ, dân số Hàn Quốc được dự báo giảm gần 60% vào năm 2100. Tỷ lệ tái tạo lao động chỉ còn khoảng 35,7% – tức 10 lao động của thế hệ trước chỉ được thay bằng khoảng 3,6 lao động của thế hệ sau.
Theo giáo sư, kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc kéo mức sinh trở lại là cực kỳ khó nếu không có chính sách sớm, đủ mạnh và triển khai trước khi lực lượng lao động bắt đầu suy giảm.
Giải pháp không thể chỉ dừng ở tuyên truyền, mà phải là một gói chính sách đồng bộ nhằm giảm gánh nặng sinh và nuôi con cho người trẻ.
Trong đó, cốt lõi nhất là bảo đảm người lao động có mức lương đủ sống để một gia đình 4 người có thể nuôi dạy 2 con đến tuổi trưởng thành.
Cùng với đó, cần tập trung vào các vấn đề then chốt như: thu nhập, nhà ở, giáo dục mầm non, điều kiện làm việc, thời gian chăm sóc con cái và chăm sóc sức khỏe sinh sản.
Theo ông, chính sách dân số không chỉ là chuyện của ngành y tế, mà liên quan trực tiếp đến kinh tế, lao động và an sinh xã hội. Nếu không có giải pháp kịp thời và mang tính đột phá, Việt Nam hoàn toàn có thể đi theo quỹ đạo mà nhiều quốc gia phát triển đã trải qua: dân số giảm, lao động thiếu hụt, già hóa tăng nhanh và áp lực an sinh ngày càng lớn.
Ghi nhận tại các dự án vừa hoàn tất giải phóng mặt bằng như đường Nguyễn Tuân, Vành đai 2,5 hay khu vực phố Định Công, hàng loạt công trình "đầu thừa đuôi thẹo", chắp vá hình thành.
Căn nhà rộng vỏn vẹn 5 m2cạnh ngõ 274 Định Công đang được bà Nguyễn Thị Yến thuê bán nước với giá 2 triệu đồng/tháng. Do bị vạt chéo biến dạng, bên trong căn nhà chỉ vừa đủ để bày biện đồ đạc và kê tạm vài chiếc ghế nhỏ. Hầu hết khách ghé quán đều phải ngồi tràn ra vỉa hè sát mép nhà.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại dự án đường Nguyễn Tuân và Vành đai 1. Nhiều thửa đất sau khi thu hồi chỉ còn lại hình dạng méo mó, có nơi chiều sâu chưa đầy 1 m. Để tận dụng vị trí "đắc địa" sát mặt đường, nhiều hộ dân vẫn quây tôn, dựng vách tạm bợ để chờ cơ hội kinh doanh hoặc cho thuê mặt bằng.
Thực tế, UBND TP.Hà Nội đã ban hành nhiều quy định chặt chẽ nhằm xử lý triệt để tình trạng này. Theo Quyết định 61 có hiệu lực từ 7.10.2024, Hà Nội kiên quyết thu hồi để hợp thửa, không cấp phép xây mới các lô đất dưới 15 m² hoặc có mặt tiền/chiều sâu dưới 3 m nhằm chỉnh trang bộ mặt đô thị theo hướng văn minh, hiện đại.
Sáng 21-4, nêu ý kiến thảo luận, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Lạng Sơn) cho hay sau sắp xếp, cấp xã hiện đi vào hoạt động dần ổn định và hiệu quả. Việc phục vụ người dân, doanh nghiệp thuận lợi hơn.
Song, theo đại biểu Nguyễn Đặng Ân, việc bố trí nhân lực, cơ cấu tổ chức cũng bộc lộ một số bất cập cần điều chỉnh kịp thời để bộ máy hoạt động hiệu quả hơn.
Ông nêu cấp xã hiện nay có 2 phòng là Phòng Kinh tế và Phòng Văn hóa - Xã hội không chuyên sâu, một phòng chịu sự hướng dẫn chuyên môn của 5 - 6 sở dẫn đến quá tải.
Vì vậy, việc tổ chức các phòng theo Nghị định 370 của Chính phủ rất cần sớm có văn bản hướng dẫn, định hướng để đảm bảo thống nhất, đồng bộ.
Ông chỉ rõ cán bộ, công chức cấp xã một số nơi còn thiếu về số lượng và rất thiếu công chức có chuyên môn sâu như xây dựng, giao thông, công nghệ thông tin.
Trong khi chức năng, nhiệm vụ, khối lượng công việc rất lớn và thực hiện trực tiếp với người dân, doanh nghiệp nhiều hơn so với cấp xã trước sắp xếp. Từ đó, ông đề nghị cần đào tạo, đào tạo lại để đáp ứng yêu cầu.
Đồng thời biên chế các đơn vị như y tế, giáo dục ở địa phương đang thiếu, chịu áp lực chỉ tiêu giảm biên chế nên rất cần rà soát tổng thể để giao biên chế phù hợp...
Ông nêu thêm theo công văn 12 của Ban Chỉ đạo Chính phủ hướng dẫn một số nội dung với người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các tỉnh đã phê duyệt danh sách người hoạt động không chuyên trách nghỉ theo Nghị định 154 tại thời điểm 1-7-2025.
Riêng Lạng Sơn hiện còn trên 330 trường hợp đang được bố trí hỗ trợ công việc tại các phòng, cơ quan, đơn vị cấp xã. Ông cho rằng việc này rất cần hướng dẫn cụ thể, xem đến 31-5-2026 sẽ bố trí thế nào.
Với thôn, tổ dân phố, sau khi sắp xếp lại, ông nêu rõ nhiều thôn được chuyển thành tổ dân phố sau khi sáp nhập giữa các xã với phường để thành lập phường khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Do đó, quy mô dân số các tổ dân phố này thấp, nếu áp dụng tiêu chuẩn từ 200 hộ hoặc cao hơn nữa, với các tỉnh miền núi sẽ không phù hợp vì diện tích các khối thuộc phường rất rộng.
Ông dẫn chứng ở Lạng Sơn, có những khối phố rộng 6,44km2 nhưng chỉ có 75 hộ dân. Nếu tiếp tục sáp nhập, diện tích một khối phố có thể lên đến hơn 10km2.
Trong khi hạ tầng giao thông, hạ tầng công nghệ thông tin chưa đáp ứng tốt thì bí thư, trưởng khối rất khó có thể bao quát được công việc.
Từ đó, ông đề nghị xem xét bổ sung tiêu chuẩn tổ dân phố hình thành do thực hiện sáp nhập giữa xã và phường phải chuyển từ thôn thành tổ dân phố để phù hợp thực tiễn.
Ông kiến nghị Chính phủ sớm ban hành nghị định quy định về hoạt động của thôn, tổ dân phố, chế độ chính sách với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.
Việc này để địa phương kịp thời tham mưu các nội dung về sắp xếp thôn, tổ dân phố, ban hành các quy định chế độ, chính sách với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.
"Việc tiếp tục tinh gọn thôn, tổ dân phố theo chỉ đạo của Thủ tướng rất cần các địa phương tiến hành ngay, và các chính sách kèm theo cần ban hành đồng bộ, kịp thời", ông Ân nói thêm.
Trước đó, thảo luận chiều 20-4, đại biểu Hà Sỹ Huân (Thái Nguyên) nêu hiện một trưởng phòng kinh tế - hạ tầng hoặc trưởng phòng đô thị, hạ tầng đô thị hoặc trưởng phòng văn hóa - xã hội phải tham mưu nhiều việc, nhiệm vụ của 6 hoặc 7 sở, ngành, lĩnh vực.
Điều này làm gia tăng áp lực khá lớn về trách nhiệm pháp lý đòi hỏi công chức, lãnh đạo phải đáp ứng năng lực chuyên môn nghiệp vụ toàn diện phù hợp yêu cầu nhiệm vụ.
Tuy nhiên mức phụ cấp chức vụ của cán bộ, công chức cấp xã còn thấp, chưa xứng đáng với tính chất công việc đang đảm nhiệm và có khoảng cách khá xa so với mức phụ cấp của công chức quản lý cấp tỉnh.
Ông dẫn chứng trưởng phòng cấp xã, phường được hưởng phụ cấp là 0,25, cấp phó phòng là 0,15. Với cấp tỉnh, trưởng phòng hưởng phụ cấp 0,5, phó phòng 0,3 lần mức lương cơ sở.
Vì vậy đề nghị Chính phủ có đánh giá tổng thể chế độ chính sách tiền lương, phụ cấp với cán bộ, công chức cấp xã và sớm có giải pháp đồng bộ để họ yên tâm công tác...
Ngày 6/4, bác sĩ Nguyễn Đức Vui, Phó Giám đốc Trung tâm Y tế Tiên Điền (trước đây là Trung tâm Y tế huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh), cho biết đơn vị mới đây đã tiếp nhận, cấp cứu cụ bà 92 tuổi bị rắn cắn.
Khoảng 13h ngày 4/4, cụ Phan Thị Tuyết (SN 1934, trú tại xã Tiên Điền) được xe cấp cứu đưa đến trung tâm trong tình trạng tỉnh táo, đau nhẹ vùng cổ tay trái do vết rắn cắn, không có biểu hiện rối loạn tri giác hay thần kinh.
Ngay sau khi tiếp nhận, các bác sĩ Khoa Cấp cứu - Hồi sức tích cực và Chống độc đã xử lý vết thương, truyền dịch giảm đau, theo dõi dấu hiệu nhiễm độc.
Đến nay, sức khỏe bệnh nhân ổn định, đang được tiếp tục theo dõi và điều trị các bệnh lý tuổi già. Theo bác sĩ Vui, con rắn cắn cụ Tuyết không phải rắn hổ mang, chỉ có độc tính nhẹ.
Anh Nguyễn Văn Trung, thành viên Đội cấp cứu Nghi Xuân cho biết khoảng 12h30 ngày 4/4, sau khi nhận tin báo, tổ cấp cứu nhanh chóng đến hiện trường. Tại đây, cụ bà vẫn tỉnh táo, không hoảng loạn và cho biết đã dùng dép đánh chết con rắn sau khi bị cắn.
"Cụ tuổi cao nhưng còn minh mẫn, sức khỏe tốt. Cụ nói với chúng tôi rằng bom đạn còn không sợ, sợ gì con rắn. Chúng tôi rất bất ngờ", anh Trung kể lại.
Thời điểm lực lượng cấp cứu có mặt, người thân đã dùng vải buộc chặt vết thương. Tổ cấp cứu đã gửi hình ảnh con rắn để xin ý kiến chuyên môn từ Trung tâm Y tế Tiên Điền và được hướng dẫn chở cụ đến để xử lý ngay, không cần chuyển tuyến trên.
Bác sĩ Vui khuyến cáo, khi bị rắn cắn, người dân cần giữ bình tĩnh, hạn chế vận động, nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất để được chữa trị theo phác đồ. Người dân không nên áp dụng các biện pháp dân gian, truyền miệng, đặc biệt trong trường hợp rắn độc vì có thể khiến tình trạng nặng hơn.
