Đó là đề xuất của đại biểu Châu Quỳnh Giao (An Giang) tại phiên thảo luận tại hội trường Quốc hội về kinh tế – xã hội, ngân sách nhà nước, chiều 20-4.
Bà Giao nhìn nhận xổ số kiến thiết có vai trò quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế – xã hội.
Theo Bộ Tài chính, năm 2025, chỉ riêng 21 công ty xổ số kiến thiết khu vực miền Nam đã đạt doanh thu trên 155.500 tỉ đồng, và nộp ngân sách gần 52.000 tỉ đồng.
Số tiền này có ý nghĩa rất lớn giúp địa phương đầu tư phát triển, chăm lo tốt an sinh xã hội.
Dù vậy, đằng sau những con số “biết nói” ấy, ở góc nhìn kinh tế học hành vi, nó có xu hướng đánh vào nhóm thu nhập thấp nhiều hơn (người mua phần đông là người khó khăn có khát vọng đổi đời, người bán là người yếu thế trong xã hội).
Theo bà Giao, để có được hàng nghìn tỉ đồng xây trường học, bệnh viện, cầu đường, chúng ta đang dựa vào lực lượng khoảng hơn nửa triệu lao động, âm thầm, lặng lẽ đi khắp vỉa hè, ngõ xóm…
“Lực lượng ấy chủ yếu gồm những người già neo đơn, người khuyết tật, phụ nữ đơn thân, là những lao động di cư và cả những trẻ em nghèo. Thời gian qua, Đảng, Nhà nước đã có nhiều chính sách an sinh xã hội chăm lo cho người yếu thế, nhưng đời sống của họ vẫn còn bấp bênh”, bà Giao nói.
Theo bà Giao, nguyên nhân bất cập trên, về khoảng trống pháp lý, căn cứ theo Điều 7 Nghị định 122 năm 2007 quy định về phân phối lợi nhuận, doanh nghiệp kinh doanh xổ số phải thực hiện phân phối lợi nhuận và trích lập các quỹ theo quy định tại Nghị định 91 năm 2015 về đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp.
Tuy nhiên hiện nay cơ chế này chưa quy định cụ thể về việc đảm bảo một phần lợi nhuận được dành để hỗ trợ trực tiếp cho người bán vé số dạo.
Mối quan hệ giữa người bán dạo và đại lý chỉ là “mua đứt bán đoạn”. Họ không có hợp đồng lao động, không có bảo hiểm xã hội, không có bảo hiểm y tế. Họ làm việc bất kể nắng mưa, không ngày nghỉ, nhưng lại không được thừa nhận là một mắt xích trong chuỗi giá trị của ngành.
Nữ đại biểu đoàn An Giang cũng cho hay việc nghiêm cấm chi thưởng hoặc hoa hồng vượt mức tối đa theo pháp luật có thể vô tình hạn chế thu nhập của người bán vé số dạo, vốn phụ thuộc chủ yếu vào hoa hồng.
Thực tế, với hoa hồng chỉ khoảng 1.000 đồng mỗi tờ vé số, một người phải bán hết 200 tờ/ngày mới thu về hơn 200.000 đồng. Thu nhập này chênh lệch quá lớn so với lương cán bộ, nhân viên của công ty xổ số, doanh nghiệp, đại lý…
Căn cứ theo điều 11 Nghị định 30 năm 2007, vé số được phân phối qua ba hình thức: bán trực tiếp, qua đại lý và qua thiết bị điện tử. Tuy nhiên người bán vé số dạo thường nằm trong hệ thống đại lý cấp dưới, không được bảo vệ rõ ràng về quyền lợi.
Cùng với đó, Thông tư 75 năm 2013 chưa có quy định cụ thể về chế độ đãi ngộ, bảo vệ quyền lợi cho người bán vé số dạo trong hệ thống đại lý.
“Chúng ta đã có nghị định, thông tư để quản lý kinh doanh xổ số, nhưng chúng ta lại đang thiếu một khung khổ pháp lý đầy đủ bảo vệ quyền lợi tương xứng của những người lao động thuộc nhóm yếu thế trực tiếp đem lại doanh thu cho lĩnh vực này”, đại biểu nhận định.
Để khắc phục những bất cấp trên, bà Giao kiến nghị Quốc hội, Chính phủ tiếp tục hoàn thiện chính sách về lao động, bảo hiểm xã hội, xem họ là lao động tự do đặc thù.
Cùng với đó, tạo điều kiện thuận lợi cho lực lượng lao động này được dễ dàng tiếp cận bảo hiểm xã hội tự nguyện bằng việc hỗ trợ phần nào mức đóng từ nguồn quỹ phúc lợi của công ty xổ số, ngân sách nhà nước.
Tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung những nghị định, thông tư có liên quan theo hướng phân phối lợi nhuận công bằng từ nguồn thu xổ số kiến thiết.
Cụ thể, sửa đổi, bổ sung Nghị định 122 theo hướng quy định rõ tỉ lệ lợi nhuận trích lập nhằm hỗ trợ an sinh cho người bán vé số dạo. Cùng với đó, cho phép doanh nghiệp trích một phần lợi nhuận để xây dựng quỹ phúc lợi, đào tạo, bảo hiểm y tế hoặc hỗ trợ rủi ro cho người bán vé số dạo.
Sửa đổi, bổ sung Nghị định 30 để ghi nhận người bán vé số dạo là một thành phần hợp pháp trong hệ thống phân phối.
Quy định trách nhiệm của doanh nghiệp kinh doanh xổ số trong việc bảo đảm điều kiện lao động, mức hoa hồng công bằng và minh bạch cho người bán vé số dạo.
“Cùng với đó, ban hành thông tư hướng dẫn hoạt động kinh doanh xổ số, trong đó cần bổ sung quy định về hợp đồng mẫu, minh bạch hoa hồng, hỗ trợ công cụ bán hàng (túi, bảng hiệu, ô dù…). Đồng thời có cơ chế giải quyết tranh chấp giữa người bán vé số dạo và đại lý/doanh nghiệp”, bà Giao kiến nghị.
Những ngày này, khắp các xã vùng cao như Thanh Bồng, Tây Trà Bồng, Cà Đam… tỉnh Quảng Ngãi nhịp lao động diễn ra khẩn trương. Mùa thu hoạch quế đến, khắp nơi Trà Bồng như mở hội.
Từ sáng sớm, đồng bào Cor đã tất bật lên rẫy bóc vỏ, vận chuyển rồi phơi quế. Trên sườn dốc, người đứng, người cúi, người xoay mình tách vỏ, tạo nên nhịp điệu đều đặn giữa núi rừng.
Quảng Ngãi hiện là một trong những địa phương có diện tích quế lớn của cả nước, tập trung tất cả ở huyện Trà Bồng (cũ), sản lượng hằng năm đạt khoảng 2.000 - 2.500 tấn vỏ.
Trà Bồng từ lâu đã trở thành vùng trọng điểm, nơi cây quế gắn bó qua nhiều thế hệ và là nguồn thu chính của người dân.
Mỗi năm có hai vụ thu hoạch, trong đó vụ chính kéo dài từ cuối tháng 2 đến hết tháng 4, thời điểm vỏ quế dễ bóc, hàm lượng tinh dầu cao.
Việc khai thác cũng được người dân thực hiện có chọn lọc, ưu tiên cây đủ tuổi nhằm bảo đảm chất lượng và giá trị sản phẩm.
Tại thôn Trà Huynh (xã Tây Trà Bồng), trưởng thôn Hồ Văn Bảy cho biết toàn thôn có khoảng 15ha quế, sản lượng mỗi năm đạt khoảng 5 tấn.
Người dân không khai thác ồ ạt mà chủ động chọn thời điểm phù hợp. Với nhiều hộ, quế là "của để dành".
Như gia đình ông Hồ Văn Trúc (xã Thanh Bồng) sở hữu gần 2ha với hàng chục nghìn cây, nhiều cây trên 20 năm tuổi, nhờ đó đời sống ngày càng ổn định.
Theo chính quyền địa phương, riêng xã Thanh Bồng đã có hơn 1.345ha quế với trên 1.000 hộ tham gia trồng. Không chỉ mang lại thu nhập, cây quế còn góp phần giữ đất, giữ nước, trở thành trụ cột kinh tế bền vững vùng cao.
Giá quế tươi đầu vụ năm nay dao động khoảng 10.000 - 15.000 đồng/kg, thấp hơn một số năm trước nhưng vẫn mang lại nguồn thu đáng kể.
Người dân tận dụng tối đa giá trị từ cây quế: vỏ phơi khô để bán, cành lá làm nguyên liệu chưng cất tinh dầu, góp phần nâng cao thu nhập.
Song song đó, địa phương đang đẩy mạnh chế biến sâu với các sản phẩm như tinh dầu, nhang quế, hàng thủ công mỹ nghệ. Một số sản phẩm đã đạt chuẩn OCOP 3-4 sao, mở rộng đầu ra và nâng tầm thương hiệu quế Trà Bồng trên thị trường.
Với hương thơm đặc trưng, hàm lượng tinh dầu cao, quế Trà Bồng tiếp tục được ưa chuộng trong và ngoài nước, xuất khẩu sang nhiều thị trường.
Một mùa quế nữa lại về, mang theo nhịp lao động hối hả trên những sườn đồi xanh, nơi cây quế tỏa hương thơm, giúp đời sống người Cor tốt lên...
Với 5 chương, 21 điều, nghị quyết được thông qua, đối tượng áp dụng là các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân liên quan đến việc phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
Nghị quyết không áp dụng với cơ quan tài phán Việt Nam có thẩm quyền khi xét xử vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế theo hiệp định khuyến khích, bảo hộ đầu tư, hiệp định thương mại hoặc điều ước quốc tế khác có quy định về bảo hộ đầu tư mà Việt Nam là thành viên.
Việc phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế thực hiện theo nguyên tắc tuân thủ Hiến pháp, pháp luật và điều ước quốc tế. Người đứng đầu cơ quan nhà nước có trách nhiệm về vấn đề này, đặc biệt là khi có quyết định hoặc hành vi là nguyên nhân gây ra vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế.
Để phòng ngừa trước các tranh chấp đầu tư quốc tế, nghị quyết quy định về tham mưu, giải quyết phản ánh, kiến nghị, khiếu nại của nhà đầu tư nước ngoài phù hợp với pháp luật và điều ước quốc tế, thực hiện cơ chế phản hồi nhà đầu tư nước ngoài nhằm ngăn ngừa phát sinh vụ việc tranh chấp.
Các cơ quan có trách nhiệm phối hợp trong xây dựng và thực thi pháp luật, chính sách liên quan đến đầu tư nước ngoài, đàm phán, ký và chấp nhận các cam kết quốc tế. Cùng đó là trách nhiệm phối hợp với cơ quan, tổ chức trong giải quyết phản ánh, kiến nghị, khiếu nại của nhà đầu tư nước ngoài, phản hồi nhà đầu tư.
Đối với việc giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, cơ quan chủ trì là cơ quan trực tiếp có hoặc đề xuất biện pháp bị đe dọa kiện hoặc bị kiện. Trong trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng hoặc có từ hai cơ quan trở lên bị đe dọa kiện hoặc bị kiện, thì các cơ quan này có trách nhiệm thông báo tới cơ quan đại diện pháp lý để báo cáo Thủ tướng quyết định cơ quan chủ trì.
Cơ quan đại diện pháp lý có trách nhiệm phối hợp với cơ quan chủ trì trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ việc tranh chấp. Xây dựng và cập nhật cho cơ quan chủ trì danh sách chuyên gia pháp lý tham gia, cũng như đào tạo, nâng cao năng lực cán bộ, công chức trong các cơ quan để phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế...
Trước khi Quốc hội bấm nút thông qua, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đã có báo cáo tóm tắt tiếp thu, giải trình và cho rằng việc không mở rộng áp dụng với toàn bộ các tranh chấp quốc tế là do tính chất đa dạng, phức tạp và khác biệt của từng loại tranh chấp.
Tuy nhiên tiếp thu các ý kiến đại biểu Quốc hội, nghị quyết bổ sung cơ chế cho phép áp dụng một số quy định trong trường hợp bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nước, kể cả khi tham gia tranh chấp quốc tế với tư cách là bên chủ động khởi kiện hoặc thực hiện quyền phản tố.
Về xác định cơ quan chủ trì, Chính phủ nhận thấy với trường hợp cơ quan trực tiếp có hoặc đề xuất biện pháp bị khiếu kiện là cơ quan tiến hành tố tụng, việc quy định cứng giao Bộ Tư pháp làm cơ quan chủ trì là không phù hợp. Vì vậy tiếp thu các ý kiến đại biểu, dự thảo điều chỉnh theo hướng giao Thủ tướng quyết định cơ quan chủ trì trên cơ sở xem xét từng vụ việc.
Từ đầu tháng 4, giá xăng dầu liên tục điều chỉnh giảm. Tại kỳ điều hành gần nhất (hôm 16/4), Liên bộ Công Thương - Tài chính công bố giá bán lẻ dầu diesel giảm 1.920 đồng mỗi lít, còn 31.040 đồng; dầu mazut giảm 2.280 đồng mỗi kg, xuống 20.330 đồng. Tính trong ba kỳ điều hành liên tiếp, dầu diesel đã giảm tổng cộng 13.740 đồng một lít, tương đương 44%, còn dầu mazut giảm 4.260 đồng mỗi kg so với mức đỉnh ngày 3/4.
Với xăng, giá RON 95-III tăng nhẹ 220 đồng, lên 23.760 đồng một lít; E5 RON 92 tăng 250 đồng, lên 22.590 đồng. Dù vậy, mức giá hiện tại vẫn thấp hơn đáng kể so mức đỉnh ngày 24/3, giảm gần 30% với RON 95-III và khoảng 25% với E5 RON 92.
Diễn biến này trái ngược với giá cả hàng hóa. Ghi nhận từ đầu tháng 4 đến nay cho thấy nhiều quán ăn tiếp tục tăng giá. Điển hình, quán bánh mì chay trên đường Âu Cơ, phường Tân Phú (TP HCM) tăng 3.000-4.000 đồng mỗi ổ, cà phê tăng 3.000-5.000 đồng mỗi ly.
Tương tự, quán bánh canh lớn trên đường Vạn Kiếp vừa tăng từ 37.000 đồng lên 40.000 đồng mỗi tô (trước đó vài tháng, họ đã tăng 2.000 đồng). Một quán bún bò trên đường Lê Văn Thọ, phường Thông Tây Hội sau khi tăng 5.000 đồng mỗi tô cuối năm ngoái, hiện nâng thêm 5.000 đồng, đưa giá tô thường lên 50.000 đồng, tô thập cẩm 60.000 đồng và tô đặc biệt 70.000 đồng.
Một quán ăn chuyên về các món gà trên đường Bà Huyện Thanh Quan, phường Nhiêu Lộc cũng tăng 5.000 đồng mỗi suất, lên khoảng 55.000 đồng cho các món bún, miến, phở.
Phần lớn chủ quán cho biết nguyên nhân chính là giá nguyên liệu đầu vào tiếp tục tăng, nhiều mặt hàng cao hơn 5-15% so với vài tháng trước.
Chị Hoa, chủ quán bún phở tại phường Nhiêu Lộc, nói giá nguyên liệu đã tăng liên tục suốt 4 tháng qua khiến quán không thể tiếp tục giữ giá. "Giá xăng giảm nhưng chi phí vận chuyển đã thiết lập mặt bằng mới, nhà cung cấp vẫn duy trì mức giá cao. Thịt, gia vị đều tăng 5-7%," chị cho biết.
Ngoài ra, giá gas dù đã hạ nhưng vẫn cao hơn khoảng 40% so với giai đoạn trước xung đột Trung Đông (gần cuối tháng 2), trong khi chi phí nhân công cũng tăng khoảng 5%. Theo chị, việc điều chỉnh giá không chỉ nhằm bù đắp chi phí mà còn để duy trì chất lượng khẩu phần, tránh cắt giảm nguyên liệu.
Một yếu tố quan trọng khác là độ trễ trong điều chỉnh giá. Theo các chủ quán, giá bán thường được tính toán dựa trên chi phí bình quân trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, thay vì phản ứng ngay với biến động ngắn hạn. Giai đoạn trước, họ đã chịu áp lực lớn từ giá nguyên liệu, tiền thuê mặt bằng, lương nhân viên, điện nước, bao bì... Khi một số yếu tố đầu vào hạ nhiệt, phần chi phí giảm này chủ yếu được dùng để bù đắp biên lợi nhuận đã bị thu hẹp.
Ở góc độ doanh nghiệp, bà Lý Kim Chi - Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP HCM (FFA) kiêm Phó Chủ tịch HUBA, cho hay việc giá xăng dầu hạ nhiệt thời gian qua đã giúp doanh nghiệp thực phẩm giảm bớt áp lực, đặc biệt ở khâu logistics và vận chuyển.
Với đặc thù vận chuyển liên tục từ nguyên liệu đầu vào đến phân phối, khi giá nhiên liệu giảm, chi phí vận tải, kho lạnh, lưu kho và giao nhận cũng giảm theo, qua đó góp phần hạ áp lực chi phí trong toàn chuỗi cung ứng, đặc biệt tại TP HCM - nơi chi phí logistics luôn ở mức cao.
Tuy vậy, bà Chi nhấn mạnh xăng dầu chỉ là một cấu phần trong tổng chi phí, nên mức giảm này chưa đủ để làm thay đổi đáng kể giá thành. Trong cơ cấu hiện nay, yếu tố chi phối lớn nhất vẫn là nguyên liệu đầu vào - từ nông, thủy sản đến bao bì, nguyên liệu nhập khẩu - vốn biến động mạnh và có thời điểm tăng cao hơn nhiều so với chi phí nhiên liệu. Bên cạnh đó, chi phí tài chính, áp lực dòng tiền và sức mua chưa phục hồi rõ nét cũng khiến doanh nghiệp khó giảm giá bán.
Phần tiết giảm từ xăng dầu chủ yếu giúp bù đắp chi phí tăng trước đó, hơn là tạo dư địa để giảm giá ngay, theo bà Chi. Đồng thời, yếu tố tâm lý thị trường cũng góp phần ổn định kỳ vọng và hạn chế tình trạng tăng giá dây chuyền.
Thời gian tới, bà Chi dự đoán mặt bằng giá thực phẩm và dịch vụ ăn uống nhiều khả năng sẽ thiên về ổn định hơn là giảm sâu. Việc giá xăng dầu đi xuống giúp giảm bớt áp lực chi phí, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp kìm đà tăng giá và duy trì nguồn cung. Để giá có thể giảm rõ rệt, cần thêm các điều kiện thuận lợi khác, nhất là giá nguyên liệu và sức mua thị trường.
Bên cạnh đó, nhiều chi phí gần như không giảm. Báo cáo thị trường F&B Việt Nam 2025 của iPOS.vn và Nestlé Professional vừa công bố, cho thấy các quán ăn vẫn chịu áp lực lớn từ chi phí nhân sự, mặt bằng, sức mua thận trọng và các yêu cầu tuân thủ như hóa đơn điện tử, thuế. Điều này cho thấy áp lực vận hành không chỉ nằm ở nguyên liệu hay nhiên liệu.
Ngoài yếu tố chi phí, theo các chủ cửa hàng, giá bán còn gắn với định vị thương hiệu. Khi đã điều chỉnh tăng, việc giảm giá không đơn thuần là "trả lại" cho khách mà còn ảnh hưởng đến hình ảnh và kỳ vọng thị trường. Nhiều chủ quán e ngại việc giảm rồi tăng trở lại sẽ khiến khách hàng cảm thấy thiếu ổn định, do đó có xu hướng giữ nguyên hoặc điều chỉnh theo mặt bằng chi phí mới.
